Aýa raıy
Astana 1 °S
Almaty 7 °S
valıýta baǵamy
USD 389.98
EUR 434.01
RUB 6.10
CNY 55.04

Búgin - Ahmet Baıtursynovtyń týǵan kúni

2019 jyldyń 5 qyrkúıek 2019 07:16

NUR-SULTAN. QazAqparat – Búgin, qyrkúıektiń 5-i — Alash qozǵalysynyń qaıratkeri, ǵalym, túrkitanýshy, qazaq til biliminiń atasy Ahmet Baıtursynovtyń týǵan kúni.

Ahmet Baıtursynov 1872 jyldyń 5 qyrkúıeginde qazirgi Qostanaı oblysy Jangeldi aýdany Sarytúbek aýylynda ómirge kelgen. Ol alǵashqyda aýyl adamdarynan saýat ashyp, keıinnen 1886-1891 jyldary Torǵaıdaǵy 2 synyptyq orys-qazaq mektebinde oqydy. Sosyn Orynbordaǵy muǵalimder daıarlaıtyn 4 jyldyq mektepke oqýǵa túsedi. Ol oqýdy bitirisimen, ustazdyq qyzmetine 1895-1909 jyldary kirisip, Aqtóbe, Qostanaı, Qarqaraly ýezderindegi orys-qazaq mektepterinde oqytýshy, Qarqaraly qalalyq ýchılıesinde meńgerýshi qyzmetin atqarady.

Halyqtyń saýatyn asha júrip Ahań qoǵamda oryn alyp jatqan máselelerge de sergek qaraıdy. Osynyń nátıjesinde 1905 jyly saıası qyzmetke aralasyp, sol jyldaǵy áıgili Qoıandy jármeńkesine jazylyp, 14500 adam qol qoıǵan Qarqaraly petıtsııasy (aryz-tilegi) avtorlarynyń biri atanady. Qazaq halqynyń múddesin muńdaǵan osy petıtsııadan keıin saıası qaýipti adam retinde patsha tarapynan baqylaýǵa alynyp, 1909 jyly 1 shildede gýbernator Troınıtskııdiń buıryǵymen tutqyndalyp, Semeı túrmesine jabyldy.

Reseı ІІM-niń Erekshe Keńesi 1910 jyly 19 aqpanda Ahmetti qazaq oblystarynan tys jerge jer aýdarý jóninde sheshim qabyldady. Osy sheshimge sáıkes Ahmet Baıtursynov Orynborǵa 1910 jyly 9 naýryzda kelip, 1917 jyldyń sońyna deıin sonda turdy. Ahań ómiriniń Orynbor kezeńi onyń qoǵamdyq-saıası qyzmetiniń asa qunarly shaǵy boldy. Ol osy qalada 1913-1918 jyly óziniń eń jaqyn senimdi dostary Á.Bókeıhan, M.Dýlatulymen birigip, sondaı-aq qalyń qazaq zııalylarynyń qoldaýyna súıenip, tuńǵysh jalpyulttyq «Qazaq» gazetin shyǵaryp turdy. Gazet qazaq halqyn óner, bilimdi ıgerýge shaqyrdy. Ahmettiń Orynbordaǵy ómiri men qyzmeti Reseı úkimetiniń qatań jandarmdyq baqylaýynda edi. Ol «Qazaqqa» tańylǵan negizsiz jala saldarynan abaqtyǵa jabyldy.

Ahmet Baıtursynov 1921-1925 jyldary Orynbordaǵy, 1926-1928 jyly Tashkenttegi Qazaq halyq aǵartý ınstıtýttarynda qazaq tili men ádebıeti, mádenıet tarıhy pánderinen sabaq berdi. 1928 jyly Almatyda Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń ashylýyna baılanysty rektordyń shaqyrýymen osy oqý ornyna professor qyzmetine aýysty. 1929 jyly 2 maýsymda 43 Alash qozǵalysy qaıratkerlerimen birge ol Almatyda tutqynǵa alynyp, osy jyldyń sońyna qaraı tergeý úshin Máskeýdegi Býtyrka abaqtysyna jóneltildi. KSRO Halyq komıssarlar keńesi janyndaǵy OGPÝ «úshtiginiń» 1930 jyldyń 4 sáýirdegi sheshimine sáıkes, Baıtursynov atý jazasyna kesildi. Bul sheshim birneshe ret ózgeristerge ushyrady: 1931 jyly qańtarda 10 jylǵa kontslagerge aýystyrylsa, 1932 jyly qarashada 3 jylǵa Arhangelskige jer aýdarylsyn dep uıǵaryldy.

Ult ustazy atanyp, sońyna óshpes iz qaldyrǵan Ahmet 1937 jyly jeltoqsanda jazyqsyz atylyp ketti.

Aqynnyń alǵashqy kitaby - «Qyryq mysal» 1909 jyly jaryq kórgen. Halqyn «Masa» bop oıatqan Ahmet Baıtursynovtyń qazaq ádebıetiniń damý kezeńderin ǵylymı negizde toptap bergen. «Ádebıet tanytqysh» - san-salaly ádebıet tabıǵatyn jan-jaqty ashyp, taldap-túsindirgen ǵylymı zerttedi. Baıtursynuly «Ádebıet tanytqyshymen» qazaq ádebıettaný ǵylymynyń negizin saldy. Sondaı-aq ol - ádebıet tarıhynyń murasyn, aýyz ádebıeti úlgilerin jınaǵan zertteýshi ǵalym. Kórkemdigi aıryqsha «Er Saıyn» jyry (1923) men qazaq tarıhynyń tórt júz jylyn qamtıtyn «23 joqtaý» jınaǵyn (1926) kitap etip shyǵardy. Halyq murasyna úlken janashyrlyqpen qaraǵan Ahmet Baıtursynuly «ádebıet tiline negiz etip el aýzyndaǵy til alynbasa, onyń adasyp ketetindigin» aıtty. Baıtursynuly - qazaq kásibı jýrnalıstıkasyn qalyptastyrǵan iri qaıratker. Ol qazaq halqyna, zııaly qaýymǵa gazettiń qoǵamdyq qyzmetin uǵyndyryp, baspasózdiń órkenıetti, táýelsiz elge asa qajet dúnıe ekenin jankeshti is-áreketimen kórsetti.

Ahmet Baıtursynov - qazaq kásibı jýrnalıstıkasyn qalyptastyrǵan iri qaıratker. Ol qazaq halqyna, zııaly qaýymǵa gazettiń qoǵamdyq qyzmetin uǵyndyryp, baspasózdiń órkenıetti, táýelsiz elge asa qajet dúnıe ekenin jankeshti is-áreketimen kórsetti.


Joǵary qaraı