Aýa raıy
Astana 11 °S
Almaty 11 °S
valıýta baǵamy
USD 385.42
EUR 424.58
RUB 6.00
CNY 54.31

Jýalydaǵy «Shaqpaq áýlıe» úńgiriniń syry nede?

2019 jyldyń 25 tamyz 2019 11:41

TARAZ. QazAqparat – Jambyl oblysy Jýaly aýdanyndaǵy «Shaqpaq áýlıe» úńgiri týraly el aýzynda taraǵan túrli ańyzdar bar. Búginde munda kelip táý etip, tabıǵattyń tańǵajaıyp jaratylysyn tamashalaýshylar az emes.

Jer jánnaty atanǵan Jýaly aýdanyńda qasıetti meken sanalatyn, tabıǵattyń tylsym syry tunǵan aıryqsha oryndar az emes. Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstannyń sokraldy geografııasy kartasyna atalǵan aýdannan birneshe nysan engen desek, sonyń biri – osy «Shaqpaq áýlıe» úńgiri.





Bul úńgir Shaqpaq ata eldi mekeniniń ońtústigine qaraı 600 metrdeı jerde , Shaqpaq qalashyǵynyń shyǵys betkeıinde, shoǵyr taý jynystarynda ornalasqan. Tereńdigi 5,5 – 6, bıiktigi 2,5 metrdeı bolady. Osy aımaqtaǵy jurt ony «Shaqpaq áýlıe» atap, ol jerge baryp zııarat etedi. Onda elimizdiń túkpir-túkpirinen dertine shıpa izdep, kıe tutyp, qyzyqtap keletinderde de barshylyq. Kelgender úńgir aldyndaǵy shetikke yrym etip shúberek baılap baryp, ishke enedi. Áýlıeniń basyna kútim jasap otyratyn shyraqshysy bar. Shaqpaq ata áýlıe jerinen 200 metrdeı jerde búıirinen búlkildeı qaınap shyǵatyn bastaý bar. Halyq ony « Shaqpaq ata áýlıeniń bastaýy » dep qurmet kórsetedi, sýyn emge paıdalanady.

El ishinde, Shaqpaq áýlıege baılanysty ártúrli ańyz áńgimeler aıtylady. Sonyń birinde Shaqpaq áýlıe Shaq jáne Paq degen egiz kisi eken. Osy jerde olardy qaraqshylar óltirip ketipti. Olardyń árýaqtary túıe bolyp, tazy bolyp osy mańda júredi eken delinedi.

Taǵy bir derekterde Shaqpaq áýlıe Júsip Balasaǵunnyń shákirti bolǵan desedi. Ol Qashqarııadan shyǵyp Buhara, Samarqand jerinen ótip, osy óńirge kelgende qaıtys bolypty. Onyń jerlengen jeri táńirlik nanymǵa baılanysty «áýlıe» atalyp ketken. Tarıhshy Ádilbek Baıbatsha: «B.d.d zamannyń sońynda ómir súrgen Shaqpaq áýlıe mekendegen jer Shaqpaq ata boldy»,-dep jazady óz zertteýlerinde.




Al, jazýshy, til mamany S.Dúısebaıulynyń aıtýyna qaraǵanda «Shaqpaq» sózi qazaqtyń arhaızm sózine jatady. Shaqpaq sóz tirkesi «bıik», «shoqtyqty» degendi bildiredi. Burynǵy at baptaýshy synshylar «attyń úsh shaqpaǵy bolady»- deıdi eken; basy, shoqtyǵy, saýyry.

Osy belgilerine qarap attyń júıriktigin boljaǵan dep túsindiredi. Demek, «shaqpaq» sózi sol jerdiń basqa jerlerge qaraǵanda bıik ekendigin, bıikke ornalasqandyǵy týraly málimet berip tur dep boljam jasaýǵa bolady.

Іrgedegi aýyl turǵyndary «Shaqpaq áýlıe» úńgiri mańyndaǵy barlyq tastardyń óz attary bar ekendigin aıta d y. Ondaǵy tastardy pishinine qaraı «Jigit pen qyz», «Arystan tas», «Basyn kesken adam», «Tórt býra», «Eki basty aıdahar», «Búrkit áýlıe», «Qumaı tazy» taǵy basqa dep atap ketken. Rasynda da tastar erekshe bir músinder men keskinder sekildi kózdi arbaıdy. Olarǵa qarap tabıǵattyń tylsym jaratylysyna qaıran qalary ń daýsyz.

«Shaqpaq áýlıe úńgiriniń tóńiregindegi tastarda appaq, bir-birine urǵylasa ot shyǵatyn shaqpaq tastary kóp. Burynǵy kezde osy tastardyń ortasyna maqta qoıyp urǵylaý arqyly ot tutatqan eken. Kezinde Shyńǵys han Otyrar dy jaýlaýǵa attanǵanda osynda kelip saıat qurǵan desedi. Sonda qaǵan áskeri osyndaǵy shaqpaq tastaryn ottyq retinde qorjyndaryna kereginshe jınap alypty. Bul týraly Lev. Gýmıleevtiń derekterinde kezdesedi»,-deıdi ólketanýshy Dáýletjan Baıdalıev.





Bul aımaqta «Shaqpaq» sózine qatysty kóptegen ataýlar bar. Olar: «Shaqpaq asýy», «Shaqpaq temir jol beketi», «Shaqpaq ózeni», «Shaqpaq ata aýyly», «Shaqpaq qalashyǵy», «Shaqpaq áýlıe úńgiri», «Shaqpaq jeli», «Shaqpaq qustarǵa saqına salý ortalyǵy». Árıne, bul ataýlar ǵalymdardyń qyzyǵýshylyǵyn kúnnen-kúnge arttyra túsýde. Óıtkeni bul atalǵan ataýlardyń árqaısysynyń óz erekshelikteri, óz tarıhy, ózderine tán qasıetteri jeterlik.

Endeshe, Shaqpaq óńiri týrızmdi damytý úshin jaǵymdy jaǵdaılar týǵyza alatyn aımaq bolyp tabylady desek artyq aıtpaımyz. Tabıǵatynyń kórkemdigi, ekologııalyq erekshelikteri, jeriniń shuraılylyǵy, taza aýasy, móldir, tunyq sýy, munar taýlary, keń dalasy týrızmdi damytý úshin qoldanylatyn tabıǵat eń bir qajetti resýrstar bolyp tabylady. Ásirese týrızmniń tanymdyq, ekologııalyq, ekzotıkalyq túrlerin damytýǵa kóptegen múmkinshilikter bar.














Joǵary qaraı