Aýa raıy
Astana -23 °S
Almaty -8 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Almaz Sharman: Adamzattyń amandyǵy úshin kúresetin kez endi keldi

2020 jyldyń 6 tamyz 2020 09:36

NUR-SULTAN. QazAqparat - Vırýsolog-ǵalym, medıtsına doktory Almaz Sharmandy álemdik BAQ tegi qazaq amerıkalyq ǵalym dep tanystyrsa, qazaqtar ony baýyryna tartyp, ózimizdiń Almaz deıdi. AQSh-ta turatyn ol bizge Covid-19 indetine tosqaýyl bolýy múmkin medıtsınadaǵy sońǵy jańalyqtarǵa qatysty oılarymen bólisti. QazAqparat oqyrmandaryna atalǵan suhbatty «Egemen Qazaqstan» basylymyna silteme jasap jarııalaıdy.

Koronavırýs, vaktsına taqyryby keıingi kezde saıasılanyp, alpaýyt el­der arasynda básekege aınalyp ba­ra­­dy. Ǵalamdy dúr silkindirgen pan­demııanyń saıası salmaǵyn qalaı baǵa­laısyz?

– Koronavırýs genomy ǵylymı túr­de taldana bastaǵan jarty jyldyń ishinde vaktsınaǵa qatysty 140 joba na­zarǵa alynyp, onyń 20-sy klınıkalyq synaqtardan ótip jatyr. Munyń bári – óte jaǵymdy jańalyq. Jaqynda AQSh prezıdenti Donald Tramp farma­tsev­tıkalyq gıgant Pfizer men nemis bıo­teh­nologııalyq kompanııasyna osy jyl­­­­dyń sońyna deıin 100 mln doza­lyq vaktsınany ázirleýge 2 mlrd dollar kó­le­minde grant bóletinin aıtty. Oks­ford ýnıversıteti men AstCra Zeneca ǵa­lym­dary daıyndaǵan vaktsına oń ná­tıje berdi. Ony qabyldaǵan adamdarda koronavırýsty beıtaraptandyratyn antı­deneler paıda bolatyny aıtylyp júr. Vaktsına Ulybrıtanııadaǵy, Bra­zı­lııadaǵy jáne basqa elderdegi 10 myń eriktiler arqyly synaqtan ótip jatyr. Qytaılyq CanSino kompanııasy jáne amerıkalyq Moderna kompanııasy jasaǵan vaktsınalar da oń nátıje kórsetti. Qazir bul máseleniń saıası astaryna úńilýdiń qajeti joq. Ýaqyt ótip jatyr. Qoldaǵy kúsh indetti toqtatyp, adamzatty qutqaryp qalýǵa jumyldyrylýy kerek.

Osyǵan deıin vaktsınany jasaý úshin 10 jyldan asa ýaqyt ketetini aıtylatyn. Qazir koronavırýsqa qarsy vak­tsınalar rekordty merzimde daıyn­dalyp, synaq merzimi men óndiriske en­gizý protsesi qatar júrgizilip jatqan tárizdi...

– Keıbir kompanııalar, tipti synaq merzimin kútpesten, barlyq táýekeldi óz moınyna alatynyn málimdep, óndi­riske jiberýge nıet tanytty. Bul – úl­ken táýekel. Sebebi basym kóp­shiliginiń kem degende jarty ǵasyrlyq tarıhy jáne naryqtaǵy orny bar. Vaktsına sátsizdikke ushyrasa, qandaı jaǵdaıǵa tap bolatynyn bilip otyrmyz. Táýekelge barýdan ózge jol joq. Synama retinde shyǵarǵan vaktsınany ózderin KVI-den qorǵaǵysy keletin eriktilerge synaqtan ótkizip, sonymen bir mezgilde óndiris kólemin arttyrǵysy keledi. Qysqasy, medıtsına, ǵylym adamzatty indettiń tyrnaǵynan qutqarýǵa asyǵýda.

– Maýsym aıynda «kovıdten de qaýipti qazaq tumaýy paıda boldy» degen áńgime álemge tarap ketti. DDU qa­byr­ǵasynda ótken jıynda doktor Maık Raıan muny koronavırýs­pen baılanystyryp qaraıtynyn málim­dedi. Qazaq tumaýy, bar bolsa, ol qaıdan shyqty? Onyń joıylatyn nemese ál­sireıtin kezi bola ma?

– Ókpe qabynýymen naýqastanǵan­dardyń basym kópshiligi Sovid-19-ben baı­lanysty. Kópshiliginiń koronavırýs týdyrǵan aýrýlar retinde jiktelmeýine patsıentterdiń tekserilmegeni nemese PTP-test sapasynyń nashar bolǵany sebep. Al ekinshiden, «ótiriktiń úsh túri bar: bul – ótirik, anyq ótirik jáne statıstıka» degendi estigen shyǵarsyz: Statıstıkaǵa sáıkes biz naqty málimet­ter jaǵynan uıattymyz. Statıstıkalyq ashyq­­tyq ekonomıkany, densaýlyq saq­taý­dy, bilim berýdi jáne kúndelikti ómi­rimiz úshin mańyzdy nárseni basqarýǵa múm­kindik beredi. Ókinishke qaraı shyn­dyqqa sáıkes kele bermeıtin statıstıka men jalǵan boljamdar basqarýdaǵy retsizdikti, dárihanalarda dári-dármek jetispeýshiligin qalyptastyratynyn es­ker­meımiz. Maýsym aıynda Úkimet usyn­ǵan derek pen naqty jaǵdaı arasynda aıyrmashylyqtar bolǵanyna kýá boldyq. Endi munyń bári ózgeredi degen úmit bar.

Sýbektıvti baqylaýlar men zert­­­­teýlerge sáıkes, TMD elderindegi Sovid-19 ólimi AQSh pen Eýropaǵa qa­ra­ǵan­da tómen. Munyń sebebin BTsJ vak­­tsı­­na­symen baılanystyratyndar kóp.

– Munyń tikeleı BTsJ-ǵa qatys­ty ekenin dáleldeıtin ǵylymı dáıek­te­me­lerdi kórgen joqpyn. Bul – gıpoteza, boljam bolýy ábden múmkin. Atalǵan má­se­leni áli zertteý kerek. Maǵan bala­lar ko­ro­navırýs ınfektsııasyn az juq­tyrady degen teorııa jaqyn. Sebebi ere­sek adam­darǵa qaraǵanda balalardyń ım­mýndyq qorǵanysh qabileti joǵary. Al BTsJ – týberkýlezge qarsy qoldanylatyn vak­tsına. Al týberkýlez taıaqshalarynyń vı­rýstan aıyrmashylyǵy bar, ony vırýs emes, koronavırýs ınfektsııasyna múl­dem qatysy joq bakterııa deýge bolady. TMD elderindegi Sovid-19 ólimi AQSh pen Eýropaǵa qaraǵanda tómendigi pande­mııa bastalǵan kezde epıdemııaǵa qarsy shara­lardyń tıimsiz uıymdastyrylýyna baılanysty. Bul elderde qart adamdar sanynyń kóptigi jáne koronavırýstyń 60 jastan asqan adamdar úshin qaýipti ekeni mańyzdy ról atqardy. Biraq bul derek indetpen jas adamdar aýyrmaıdy degendi bildirmeıdi.

Sovid-19-dan aıyǵyp shyqqan adam qaıtadan ony juqtyrýy múmkin be?

– Bul jaıly kóp aıtylyp júr. Biraq qaıta anyqtalǵan dert belgisi – sezimtal PTR-testtiń kózine túsip qalǵan vırýstyń qaldyqtary. Aýrýdan aıyqqannan keıingi paıda bolatyn antıdeneler, ımmýndyq jasýshalar kem degende bir jyl ishinde ınfektsııadan qorǵaýǵa qabiletti dep sa­naımyn. Elde epıdemııaǵa qarsy qyz­metti kúsheıtýge mán beretin kez keldi. Epı­demııany boljaý jáne jańa epıde­mııa­lyq qaýip-qaterlerdiń aldyn alý úshin analıtıkalyq múmkindikter jasalýy kerek. Koronavırýs indeti týraly aıtatyn bol­saq, juqtyrǵan jáne ınfektsııadan qaıtys bolǵan adamdardyń sanyna nazar aýdarady. Alaıda qalpyna kelgenderdiń aǵzasyndaǵy ózgerister týraly sırek aıtylady. Aýrý belgisi adam aǵzasynda iz-túz­siz joǵalyp ketpeıtinin kórip júrmiz. Ók­pe qabynýynan aıyǵyp shyqqan adam­­dardyń ókpesinde tyrtyqtar qala­dy. Keıbir adamdarda áli kúnge deıin ók­peniń, júrektiń, búırektiń jáne basqa mú­shelerdiń uzaq merzimdi qalpyna kel­ti­rýdi qajet etetin aýrýlary bar. Olar entigý, júrek aıný, este saqtaý qabi­le­ti­niń joǵalýy jáne ıisterdi ajyratý qabi­letiniń buzylýy sııaqty jaǵdaımen jıi shaǵymdanady. Ázirge adamzattyń nazary dertti aýyzdyqtaýǵa baǵyttalǵan. Biraq kúnderdiń kúninde osy dertten aman qalǵan azamattarymyzdyń den­saý­lyǵymen shyndap aınalysyp, memle­kettik deńgeıde mán berilýi kerek.

Siz jazbalaryńyzda ejelgi vırýstar adam genomynda saqtalyp qa­latynyn, olar kez kelgen ýaqytta paı­­da bolatynyn aıtqan edińiz. Koro­na­vırýstyń da bizdiń aǵzamyzda uzaq jyldar uıyqtap jatyp, qaıtyp oıanýy múmkin be?

– Vırýs úshin ózi ómir súrip otyrǵan deneniń, ıesiniń ólýi tıimdi emes. Adammen birge vırýs ta óledi. Ol adamsyz eshteńe de emes, tek parazıt qana. Sondyqtan onyń tabıǵaty jan-jaǵyna juqtyra berýge beıim. Sol kezde ǵana ómir súrip qoımaı, taralý keńistigin de keńite bere­di. Vırýs – bóten genetıkalyq materıal­dyń bir bóligi. Bizdiń genomymyzǵa engen keıbir vırýs adammen myńdaǵan jyl boıy beıbit ómir súrip keledi, onyń shamamen 10 paıyzy ejelgi vırýstardyń qaldyqtarynan turady. Olar bir kezderi ata-babalarymyzdyń genetıkalyq qurylymymen biriktirilgen, osylaısha búginge deıin genetıkalyq jaǵynan urpaqtan urpaqqa ótti. Men bul týraly «Densaýlyqtyń segiz qupııasy» kitabymda jazdym. Bular negizinen retrovırýstar dep atalady. Koronavırýs osy topqa jata ma, joq pa, bul áli zerttelmegen taqyryp.

– Qytaıda indet bastalǵan kezde egde jastaǵy adamdardyń, Eýropada jastardyń da ókpege jasandy túrde dem beretin apparattarǵa túsip jatqanyn kórdik. Osy eki aralyqta vırýstyń quramynda qandaı ózgerister boldy?

– Iá, vırýs, árbir eki apta saıyn mýtatsııalanyp jatyr. Dárigerlerler ázirge onyń belgili eki túrine nazar aýdara bas­tady. Onyń alǵashqysy – ýhandyq, ekinshisi ıtalııalyq nemese eýropalyq túri. Pandemııa ýhandyq túrinen bastalyp, Iranǵa, sodan keıin Italııaǵa deıin jetti. Al mýtatsııalana bastaǵan kezi osy jyldyń aqpan aıyna týra keledi.

Aqpan aıyndaǵy vırýstyń áleýe­tine qandaı baǵa beresiz, naýryz aıynda bizge ol qandaı ózgeristermen jetti?

– Aqpan aıynda vırýstyń jan-ja­ǵyna juqtyrý qabileti 10 esege deıin ósip ketti. Qazaqstanǵa taralǵan korona­vırýs azdaǵan mýtatsııaǵa ushyraǵan ıtalııalyq shtammnyń nusqasyna kóbirek uqsaı­dy. Bizge jetken vırýs óte juqpaly hám qaýipti. Covid-19 – áli zerttelmegen dert túri. Aldaǵy ýaqytta onyń jańa nus­qa­lary paıda bolýy ábden múmkin. Epı­de­mııanyń el ishinde tez taralýyn onyń juqpaly, jan-jaǵyna qaýipti bo­la bastaǵanymen ǵana baılanystyryp qaraýǵa bolmaıdy. Kóp másele ózimizge baılanysty. Adamzatqa bas amandyǵyn saqtaý úshin kúresetin kezi endi keldi.

Bıyl 16 naýryzda AQSh-ta tórt eriktige koronavırýstyq vaktsına egil­genin, tájirıbeni Sıettldegi Va­shıng­ton ǵylymı-zertteý ınstıtý­ty­nyń ǵalymdary jasaǵanyn aqpa­rat qural­dary habarlady. Bul synaq­tardyń qalaı ótkenin bilesiz be?

– Jaqynda Djon Hopkıns ýnıver­sıtetindegi áriptesim, professor Djoshýa Sharftaın álemde «koronavırýsqa qar­­­sy tıimdi jáne qaýipsiz vaktsınany kim buryn jasaıdy?» degen másele búkil­álemdik básekelestikke aınalǵanyn, árbir aınalym saıyn dodadan shyǵyp qalatyn atletter estafetasyn eske salatynyn es­kertti. Joǵaryda aıtyp otyr­ǵan kezeń­der vaktsına synaqtarynyń fazalaryna sáıkes keledi. Birinshi kezeń – vaktsınalardyń qaýip­sizdigin tekserý. Búginge deıin jasalǵan vaktsınalardyń kóbiniń adam aǵzasyna sonshalyqty keri áseri bolmady, tek dene qyzýynyń shamaly kóterilýi jáne azdap aýyrsyný sııaqty zııansyz belgiler baıqaldy. Bul – kóptegen standartty vaktsınalarda kezdesetin qubylys. Testileýdiń ekinshi kezeńinde tıim­di­­lik­ti baǵalaýǵa basymdyq beriledi. Bul vak­tsınanyń ınfektsııadan shyny­men qorǵalýyn qamtamasyz etý kerek. Tek­se­rilgen vaktsınalardyń basym bó­­ligi erik­tilerde jetkilikti kúshti ım­­­­mýn­­dyq reak­tsııa týdyrýy múmkin. Bul koro­na­vırýsqa tosqaýyl bolatyn antı­dene­ler­di qalyptastyrýdan, sondaı-aq vırýs juq­tyrǵan jasýshalardy buzatyn ım­mýndyq jasýshalardy yntalandyrýdan baıqalady. Úshinshi kezeńde – adamnyń aǵzasyna dozany qansha mólsherde salý qajettigi zertteledi. Ony anyqtaý úshin eriktilerge test júrgizedi. Bul kezeń óte mańyzdy, óıtkeni ol bolashaq óndiris aýqymyn anyqtaıdy. Ázirge vaktsınanyń qansha ýaqyt qorǵaıtynyn eshkim bilmeıdi. Vak­tsına daıyndap jatqan elder ony kem degende eki ese dozada qabyldaý kerek ekenin aıtyp jatyr. Bul vaktsına sátti bolsa, úlken mólsherde mıllıardtaǵan dozalar shyǵarýǵa ruqsat beriledi.

Adamzatqa chıp ornatady degen sııaq­ty dáıeksiz sózder kóbeıip ketti. Osyn­daı alypqashpa áńgimelerdiń taralýyna ne sebep boldy?

– Qazir indetke qatysty artyq sózdiń kóbeıip ketkeni ras. Alǵashqyda bul joq aýrý dedi, keıin onyń memleketter arasynda kelisimmen júrgizilip otyrǵan bıologııalyq qarý ekenin aıtty. Tanymal kınorejısser telehabarlarynyń birinde Bıll Geıts planetany ózi jasaıtyn vak­tsınaǵa otyrǵyzyp, barlyǵyn baqylaý úshin mıkrochıpterdi engizip, osymen aına­lysqysy keletinin aıtty. Bul habar te­ledıdardan alynyp tastalǵanymen, áleý­mettik jeliler arqyly taralyp ket­­ti. Aqylǵa qonymdy taldaý jasap, jal­­ǵan aqparat kózderiniń túbine jetýge tyrysatyndar azaıyp barady. Saıa­satkerler, bıznesmender ǵana emes, tak­sı júrgizýshileri, úı sharýasyndaǵy áıel­­derdiń az ǵana ýaqyt ishinde vırý­so­­logqa aınalyp ketkenin kórip júrmiz. Ko­ronavırýsqa qatysty jalǵan aqparat aǵymy pandemııaǵa aınaldy. Keıbireýler bul qubylysty INFODEMY dep atady. Onyń taralý kózderi Facebook pen Telegram-daǵy jalǵan akkýanttar, jal­ǵan youtube arnalary. Bireýler Whatsapp arqyly koronavırýstyq pande­mııa dú­nıejúzilik soǵystyń bir túri, al 5G uıaly baılanysynyń jańa býyny vırýs­tar­dyń taralýy úshin agressorlarmen ar­naıy jasaldy degen aqparattardy taratty.

Muny ınfokommýnıkatsııalyq teh­­nologııalar ǵasyrynda toqtata al­maı­myz ǵoı.

– Meniń ózim de osyndaı habarlamalar­dy jıi alamyn, olardyń kópshiligi ǵy­ly­mı sıpatqa basymdyq bergisi ke­le­di. Jalǵan ǵylymda ǵylymı fak­ti­ler bur­malanyp túsindiriledi, halyq­ara­lyq ǵylymı ortadaǵy kúmándi be­deli bar top­tardyń dáıektemelerine jú­gi­nip, ańǵal toptyń senbeske amalyn qal­dyrmaıdy. Bul shyndyqty jetkizýge ty­rysatyn shy­naıy ǵalymdardyń seni­mine nuqsan kel­tiredi. Qaýiptiń basy – osy. Salmaqsyz, ne­gizsiz aqparlardyń keı­bireýlerdiń kó­keıine qona ketý se­be­bin túsinbeımin. Ko­ronovırýs bul óte qaýipti dert, oǵan siz­diń qandaı aqpa­ratqa senetinińiz, kon­s­pırologııalyq teo­rııalarǵa beıim ekenińiz mańyzdy emes. Onyń maqsaty, boıyńyzǵa enip, ómirlik mańyzy bar aǵzańyzǵa aqaý túsirý, saý aǵzany múgedek aǵzaǵa aınaldyrý. Bizge osyny túsinetin kez keldi.

– Áleýmettik jelilerdiń qazaq­stan­dyq, ózbekstandyq segmentterinde KVI-den aıyǵýǵa sebep bolatyn usy­nys­tar jaıly kóp aıtylady.

– Ondaı aqparattardan habardarmyn. Adyraspan, zimbirge qatysty aıtarym, onyń paıdasy medıtsınalyq deńgeıde dáleldengen joq. Al saýmal qymyz tá­riz­di sút qyshqyly bakterııalarymen ashy­tylmaǵan. Qymyz tiri sút qyshqyly bak­te­rııalarymen ashytylǵan. Men alǵash­qy­syna emes, sońǵysyna basymdyq berer edim. Ashytý protsesi kezinde paıdaly fermentter, V vıtamıni toby, omega-3 qyshqyly jáne antıoksıdanttar paıda bolady. Osylaısha ashytylǵan sút ónimderi mıllıardtaǵan bakterııalarǵa, bizdiń asqazan-ishek joldarymyzda ómir súretin usaq tirshilik ıelerine áser etýi múmkin. Onyń mıkrobıoma degen ǵy­lymı ataýy bar, jalpy salmaǵy 2,5 kıloǵa jetedi. Kóptegen ǵalym mıkrobıomany kózge kórinbeıtin, biraq óte mańyzdy adam aǵzasy dep ataıdy. Bizdiń mıkrobıomany quraıtyn mıkrobtardyń kópshiligi densaýlyqqa paıdaly. Olar taǵamdy sińirýge, odan paıdaly zattardy alýǵa jáne zııandy toksınderdi ketirýge kómektesedi. Bul semizdik, allergııa jáne sozylmaly aýrýlardyń aldyn alýǵa kómektesedi. Іshekterden basqa, olar basqa qýys múshelerde, mysaly bronhtarda, aýyz qýysynda, jatyrda jáne zár shyǵarý joldarynda kezdesedi. Mıkrobıomanyń durys tepe-teńdigin saqtaý úshin ishek bakterııalarynyń ósýine tyńaıtqysh bolatyn kókónister men jemisterdi únemi tutynýdy qajet etedi. Eger kúndelikti as mázirine qymyz qosylsa, paıdaly bakterııalardy odan ári nyǵaıtýǵa bolady. Osylaısha biz ózimizdi tek koronavırýstan ǵana emes, sonymen qatar kóptegen aýrýdan da qorǵaı alamyz.

Alty aıdan beri koronavırýs pan­demııasymen ómir súrip jatyrmyz. Adamzat koronavırýspen kúreste je­ńiske jete me?

– Ataqty mıkrobıolog, Nobel syı­ly­ǵynyń laýreaty Djoshýa Lederberg aıtqandaı, mıkroorganızmder sany ja­ǵynan bizden asyp túsedi, biraq biz saq­tyqpen ómir súremiz, ókinishke qaraı kóp adam muny eskere bermeıdi. Vırýstardyń baǵyty bizge qaraǵanda anaǵurlym te­reńge baǵdarlanǵanyn endi túsinip otyr­myz. Ómir súrý úshin olar ózgeredi, be­ıimdeledi, al kóbimiz senimderimiz ben kúndelikti ádetterimizdi ózgertýden bas tartamyz. Bizge únemi araqashyqtyqty saq­taý, maska taǵý nemese oqshaýlaný qa­jettiligi eskertiledi. Bul eskertýlerdiń artynda adam ómiri, bastyń amandyǵy tur. Mıllıon maska, ókpeni jasandy túrde jeldetetin apparattyń quny bir ǵana avıalaınerdiń baǵasymen birdeı. Qazir halyqaralyq áýe ushaqtary ushýyn toqtatty. Biraq saqtyq sharalary týraly eskertpelerdi áli de júre tyńdaımyz. So­laı bola tura pandemııamen kúreste óz qalaýymyz ben optımızmimizge úmittene beremin. 40 jyldan beri ımmýnologııa salasynda júrmin. Ómirimdi adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsy – SPID-pen kú­resýge arnadym. SPID-tiń sebepterin tú­siný úshin ǵalymdarǵa birneshe jyl qa­jet boldy, vırýstyń genetıkalyq qu­rylymyn ashý on shaqty jylǵa sozyl­dy. Oǵan qarsy vaktsına áli joq. Al koronavırýsty zertteýdegi ǵylymı je­tis­tikterge qarap shúkir deýge bolady. Pandemııa bastalǵannan soń birneshe apta ishinde koronavırýstyń genetıkalyq qurylymynyń shıfrindegi jumbaqtardy sheshtik. Bul qaterli vırýspen qalaı kú­resýdiń joldaryn kórsetip berdi. Nátı­jesinde, derttiń tyrnaǵyna ilinip qalǵan zamandastarymyzdy ajaldan arashalap alýdyń sáti tústi. Derttiń tara­lýyn toq­tatatyn vaktsına aldaǵy birneshe aıda jasalady dep aıtýǵa negiz bar. Ko­ro­navırýsqa qarsy preparattardy jasaý­dyń mańyzdy perspektıvalary bar. Bul máselede áli de kóp túsiniksizdik bar, bi­raq Sovid-19 vaktsınalary men em­deý sa­lasyndaǵy keıingi jańalyqtar qýantady. Úmittendiretin ekinshi másele – AITV vırýsymen salystyrǵanda, koronavırýs ómirsheń emes. AITV juqtyrǵan patsıent­ter eshqashan odan tolyqtaı aryla almaıdy. Qazirgi koronavırýstyń adam aǵzasyna qonaqtaıtyn ýaqyty shamamen 3 apta, bul merzimde dertten aıyǵyp shyǵady. ıAǵnı jaǵdaı ábden rettelgen. Nıý-Iorkti ala­­ıyq. Osydan birneshe aı buryn bul megapolıs pandemııanyń oshaǵy boldy, kún saıyn 800 adam qaıtys bolady. Qalada aýrýhana tósekteri jet­kiliksiz bolǵandyqtan, ortalyq saıabaqta shatyrly qalashyq quryldy. Nıý-Iork búgin koronavırýstyń ólimin nóldik deńgeıge deıin túsirdi. Halqy tyǵyz úl­ken megapolıs buǵan qarsy tursa, onda bul kúsh álemdegi kez kelgen qalanyń já­ne eldiń qolynda dep aıtýǵa bolady. Pandemııamen kúresýdiń qıynshylyǵy – adamzat qazirgi koronavırýspen eshqashan kezdespegen. Birde-bir adamda ımmýndyq qorǵanys joq, adamnyń aǵzasy onymen kúresýge daıyn bolmady, densaýlyǵynda aqaý barlar birinshi bolyp juqtyrdy, tiri qalǵandar ımmýndyq qorǵanys jasady. Ǵalymdar ujymdyq qorǵanys úshin koronavırýs ınfektsııasynan ha­lyq­tyń 40 paıyzǵa jýyǵy aýyrsa, jet­ki­likti dep sanaıdy. Eger biz osyǵan vaktsınany da­mytýdyń jaqyn qalǵanyn qosatyn bol­saq, onda biz ımmýndyq antıdeneni qa­lyptastyrýǵa birtindep jaqyndap kele­miz dep boljaýǵa bolady. Sondyqtan men kez kelgen qoǵamdyq jerde maska taǵýdy jalǵastyra beremin, adamdardan, ásirese úıden aýlaq bolamyn, al aýrý bel­gileri paıda bolǵan jaǵdaıda ózimdi oqshaýlaýǵa tyrysamyn. Sizderdi de soǵan shaqyramyn.
Áńgimelesken Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,


Basty sózder: Qoǵam, Medıtsına, Koronavırýs,
Joǵary qaraı