Aýa raıy
Astana +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Balalar ádebıetine janashyrlardyń basyn qossaq deımiz: Erbol Beıilhanmen suhbat

2021 jyldyń 11 sáýir 2021 14:55

NUR-SULTAN. QazAqparat – Bıyl Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphana janynan Balalar men jasóspirimder ádebıetin qoldaý keńesi qurylǵan bolatyn. Osynaý jaýapty mindettiń jumysyn úılestirý aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Halyqaralyq poezııa akademııasynyń akademıgi Erbol Beıilhanǵa senip tapsyryldy. QazAqparat tilshisi keńes tóraǵasymen aldaǵy josparlar men qazirgi balalar ádebıetiniń jaı-kúıi týraly suhbat qurdy. Oqyrman nazaryna sol suhbatty usynyp otyrmyz.

- Ulttyq akademııalyq kitaphananyń balalar ádebıetine osylaısha kóńil bólip, tutas bir keńes ustap otyrǵany quptarlyq is eken. Mindetińizge qandaı jumystar kiredi? Suhbatty osydan bastasaq. Óńir-óńirlerdegi balalar men jasóspirimderge arnalǵan kitaphanalarǵa nusqaý berip, jumysyn úılestirip otyratyndaı quzyretterińiz bar ma? Eger bar bolsa, ondaǵy problemalar men oń úderister týraly qysqasha málimet bere ketseńiz.

- Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵyna arnalǵan maqalasynyń «Qoǵam men qundylyq» taraýynda: «Til ıgerý úshin balalar ádebıetiniń atqaratyn róli zor. Sondyqtan qazaq qalamgerleriniń úzdik shyǵarmalaryna qosa, balalarǵa arnalǵan shetel jazýshylarynyń da tańdaýly týyndylaryn aýdaryp, kóptep basyp shyǵarýdy jáne taratýdy qolǵa alǵan jón. Oǵan suranys joǵary», - dep atap aıtqan bolatyn. Ulttyq akademııalyq kitaphana basshysy Úmithan Dáýrenbekqyzy Muńalbaevanyń 2021 jyldy «Balalar men jasóspirimder ádebıetin qoldaý jyly» dep jarııalaý týraly usynysy, osy bastamanyń jappaı qoldaý tabýy kóp jaıdy ańǵartsa kerek. «Suraǵanǵa – tilegen, izdegenge – suraǵan» degendeı, Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Rahmetollaqyzy Raıymqulovanyń sheshimen 2021 jyl «Balalar men jasóspirimder ádebıetin qoldaý jyly» bolyp jarııalandy. Rasynda da 30 jyl boıy balalar ádebıetine kóńil bólinbeı keldi. Mınıstrdiń sheshimi kesh te bolsa, sol olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa septigi tıetin úlken bastamanyń basy dep qýanyp jatyrmyz.

Ulttyq akademııalyq kitaphana basshysy Úmithan Dáýrenbekqyzy «Balalar men jasóspirimder ádebıetin qoldaý keńesin» qursaq dep bir top aqyn-jazýshyny shaqyryp, aqyldasty. Sol kezde keńestiń tóraǵalyǵyna meni usynǵan edi. Kishkentaı bolǵanmen, jaýapkershiligi asa joǵary, jumysy da kóp, saýaby da bar bul jumysqa júz tolǵanyp, balalar úshin jasalatyn bir jaqsy bastamanyń qasynda bolaıyq dep keldim. Ulttyq akademııalyq kitaphana janynan qurylǵan «Balalar men jasóspirimder ádebıetin qoldaý keńesi» quramyna úsh birdeı mınıstrlik, respýblıkalyq qoǵamdyq uıymdar, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, zııaly qaýym ókilderi, belgili metsenattar, baspagerler kiredi. Keńestiń alǵashqy basqosýyn jasap, kóptiń usynys pikirimen keńes múshelerin bekittik. Qazir keńestiń quramyna kiretin ár múshesine jeke-jeke resmı hat joldanyp, keńestiń baǵdarlamasy men maqsatyn tanystyrý sharalary júrip jatyr.

Keńestiń quramynan-aq baıqaǵan bolarsyz, salmaǵy basym, maqsaty aıqyn – balalar men jasóspirimder ádebıetiniń damýyna úles qosa otyryp, kitap pen oqyrmannyń arasyna dostyq dáneker ornatý. Biz qazir respýblıkadaǵy barlyq kitaphanamen birlese jumys jasaýǵa kelisip otyrmyz. Keıbir óńirlik kitaphanalar óz jobalaryn usynyp, bizben jumys jasaýǵa qýana kelisip otyr. Sondyqtan da keńestiń atqaratyn jumysy tutas respýblıkany qamtıdy deýge ábden negiz bar.

- Ózińiz de ádebıettiń ókilisiz. Baǵyńyzǵa oraı dep aıtý kerek shyǵar, qazaq kitap oqýdan jerimegen, rýhanı qulqynyn ash ustamaýǵa mursaty bolǵan kezde ómir esigin ashyp úlgergen býynnansyz. Qazir ózińiz de bala tárbıelep otyrsyz. «Áke – balaǵa synshy» deıdi ǵoı. Óz perzentterińiz bala Erbolmen salystyrǵanda qanshalyqty kitapqumar?

- Biz – kóshpendi ómir men otyryqshy tirlikti qatar kórgen, oqyǵanymyzdy kóńilge toqyǵan býynbyz. Bala kúnimizden jumysqa tústik, qozy, qoı baqtyq, bıe saýǵyzdyq. Kóshpeli ómirdiń tirligi bitken be, biz aralaspaǵan is joq shyǵar. Súıtip júrip qoıny-qonshymyzǵa kitap tyǵyp, sony rýhanı azyq qylǵan, kitaptaǵy árbir detalge súıingen, kúıingen, jaqsy keıipkerlerden boıymyzǵa jaqsylyq jınaǵan, jaman keıipkerlerden jeringen urpaqpyz. Zaman ózgerdi, qoǵam jańardy. Jastardyń dúnıetanymy, talǵamy bólek. Jan-jaǵy qaýmalaǵan qyzyl-jasyl dúnıe, tolassyz aqparat. Solaı bola turǵanmen, óz balalaryma kitap oqytamyn. Oqyǵanyn surap, pikir almasamyz. Qazirgi balalardyń talǵamy bólek ekenin aıttym. Kezinde biz oqyǵan dúnıelerge qyzyǵa bermeıdi. Sheteldik jaýharlar men motıvattsııalyq kitaptarǵa beıimdeý.

- Balasynyń kitap oqymaıtynyna jany aýyratyn, sony túzeýge tyrysyp júrgen adamdardy jıi kezdestiremiz. Soǵan qaraǵanda, bári qurdymǵa ketti deýge de bolmaıtyn shyǵar. Biraq bizdiń tyrmysqan áreketimizdi gadjet pen áleýmettik jeliler on orap ketip jatqan sııaqty. Internettiń ómirimizge dendep engeni sonsha, tanymaldyqty monetızatsııalaý, sodan pul tabý ońaı iske aınalǵan. Al kitaptan alǵan bilim men tárbıeni ońaı motenızatsııalaı almaısyz. Osy turǵydan alsaq, qazir kitaphana qyzmetkerlerine de aýdıtorııa jınaý ońaı emes shyǵar. Burynǵydaı, qosymsha bilim úshin kitaphanaǵa keletinder sırek dep estımiz. Jumys barysynda balalardyń nazary úshin qandaı kreatıvterdi qoldanyp júrsizder?

- Bul máselelerdiń bary anyq. Joǵaryda aıtqanymdaı, búgingi balalardyń talǵamy, dúnıetanymy múldem bólek. Meniń paıymdaýymsha, balalar kitap oqymaıdy degennen góri búgingi balalarǵa oqıtyn kitaptar sırek jazyldy degen durys. Talǵam ózgergen. Baıaǵy jazýshylardyń klassıkalyq týyndylarymen biren-sarany bolmasa, búgingi balalardy tarta almaısyń. Gadjet pen áleýmettik jeliler, ınternettik ómir kúndelikti tirligimizge aralasqaly ómirimizdiń sál jeńildegenin, sanamyzdyń ózgeriske túskenin moıyndaýymyz kerek. Oflaın aralastyǵymyz azaıyp, onlaın aralastyǵymyz, onlaın jıyn, onlaın oqý, onlaın saýda-sattyq artty. Kórkem týyndylardy planshetten onlaın oqıtyn, tyńdaıtyn oqyrmandardyń sany kóbeıdi. Biraq, solaı eken dep tasqa basylǵan kitaptan bas tartyp jatqan oqyrmandy kezdestirgen joqpyz. Akademııalyq kitaphananyń oqyrmandar zalynan únemi kitap oqyp otyrǵan, izdenis ústinde júrgen jastardy kóremin. Marqaıyp qalasyń.

Qoǵam sońǵy 25 jyl boıy ánshiler men shoýmenderdi nasıhattady. Úlken ekrandardan tek solar kórsetildi de, qatty tanymaldyqqa ıe boldy. Shoýmen men án-bıden es jııa almaǵan qarapaıym halyq solardy áýlıe kórip ketti. Áleýmettik jelide kim kóp nasıhatqa ıe, onlaın qoǵamda sonyń joly bolǵysh. Mine, osyndaı kemshilikterden rýhanııat salasy, kitap oqý nasıhaty kenjelep qaldy. Zııaly qaýym, aıtary bar azamattardy kóbirek nasıhattaǵanda solardy úlgi etkende búgingideı rýhanı ashtyqqa urynbas edik. Múhtar Áýezovtiń «El bolam deseń, besigińdi túze» degen qanatty sózi bar. Balalar ádebıetin qoldaý jylyn jarııalap, balalarǵa arnalǵan zamanaýı kórkem shyǵarmalardyń jazylýyna sebepker bolýymyz, ony jappaı nasıhattaýymyz – erteńge degen senim men úmitimiz. Bul bir jyldyń sharýasy emes, bir jylda nátıjesin kóretin dúnıe de emes.

- «Balapan» arnasy alǵash ashylǵanda qýanbaǵan ata-ana joq shyǵar. Rasymen de, talaı qarakózdiń tili ana tilinde shyǵyp, úlkenderdiń «jargon» men kalkaǵa toly turmystyq leksıkonyn balasy túzeıtindeı deńgeıge jetip qalǵan edik. YouTube qoljetimdi bolǵaly ol da pozıtsııasyn bere bastady. «Úıde qazaqsha sóıleımiz, baratyn balabaqshasy da qazaqsha, biraq balamyzdyń tili oryssha» dep shaǵymdanatyn ata-ana kóbeıdi búginde. Qazir urpaq tárbıesine, ult rýhanııatyna jaýapty uıym-mekemelerdiń bári kúshin osy jaqqa, ınternettegi sapaly kontentke salý kerek sııaqty. Óz jumysyńyzdyń múmkindigi aıasynda buǵan qandaı úles qosýdy josparlap otyrsyz? Balalar ádebıetiniń qazirgi jazarman qaýymǵa qyzyq emes ekenin, júıeli yntalandyrý joq ekenin balabaqshadaǵy erteńgilik sharalarǵa qatysyp-aq kórýge bolady. Maǵynasy kelisse, uıqasy, uıqasy kelisse maǵynasy aqsaıtyn taqpaqtar, qazaq tanymyna jan ertegiler estip qaıtasyz. Bárin pedagogtarǵa artyp qoıyp qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıtyn sııaqty. Alǵa mejelegen jobalaryńyzdy osy turǵydan tarqatyp aıtsańyz.

- «Balapan» arnasy arqyly qazaqtyń kóne sózderin balasynan estip, til úırengen ata-analar kóp. Tanymdyq baǵdarlamanyń jáne ekrannyń qudyreti osy. Balalar men jasóspirimderdiń ádebıetin nasıhattaıtyn bizge de ekran kerek sekildi. Ol jaǵyn oılastyryp jatyrmyz. Ulttyq akademııalyq kitaphananyń YouTube kanaly jumys istep tur. Qazir balalar jazýshylarymen suhbat jaza bastadyq. Jazylǵan kitaptardy nasıhattaımyz. Oqyrman qandaı jazýshylar bar ekenin, olardyń týyndylary týraly bile bermeıdi. Barlyq áleýmettik jelide paraqshamyz bar. Balalar baspasynyń redaktorlarymen, baspagerlermen sóılesip, balalarǵa arnap jaqsy týyndylar usynaıyq degen maqsatta kelisimder júrip jatyr. Kóbi qoldady, birlesip jumys isteýge ázir. Bizdiń basty maqsattarymyzdyń biri – balalar aqyn-jazýshylary men baspagerler, sýretshi ıllıýstratorlardyń arasyna dáneker bolyp, basyn qosyp, balalarǵa arnalǵan, ulttyq qundylyq negizge alynǵan álemdik deńgeıdegi klassıkalyq týyndylardyń jazylýyna sebepker bolý. Qarjy máselesi tabylsa, bul armanǵa jetemiz dep oılaımyn.

- Sanamaq, jumbaq, jańyltpash, ertegi degen dúnıeniń bári zamanyna saı túrlenip otyrý kerek sııaqty kórinedi keıde. Balalardyń tilin biletin, balasha jazýǵa ıkemi bar talantty qalamgerlerdiń pýlyn jasaqtap, osy jumysty jolǵa qoıý úshin qansha ýaqyt, qandaı qoldaý, qansha qarajat kerek? Ony sizderdiń kitaphanalaryńyzdyń bazasynda uıymdastyrý múmkin be?

- Siz aıtyp otyrǵan janrlardyń bárin qamtyp, zamanǵa saı, qazirgi balalardyń talǵamyna laıyq jaqsy týyndylar jasaý bir kúnniń, bir jyldyń sharýasy emes. Bizde balanyń tilin biletin, oqyrmandy tarta alatyn qalamgerler óte kóp. Kóbi jastar. Atalmysh jumysty bir qalypqa túsirý úshin keminde úsh jyl, qomaqty qarjy jáne memlekettiń úlken qoldaýy kerek.

Ulttyq akademııalyq kitaphananyń bazasy men áleýeti óte úlken. Respýblıkalyq úlken sharalardyń kóbi osy mekemede ótedi. Elordadaǵy rýhanııattyń bir ordasy ispettes. Balalarǵa arnalǵan bastamanyń da osy mekemede bolǵany jan-jaǵynan tıimdi dep oılaımyn.

- Balasyna qazaqsha kitap oqytqysy keletin ata-analarǵa qandaı jańa avtorlardy usynasyz? Olardyń kitabyn qaıdan tabýǵa bolady?

- Fentezı degen janr bar. Amerıka men Eýropa elderinde qatty damyǵan. Biz fantastıkalyq shyǵarma dep aıtamyz. Shamamen osydan 15-20 jyldyń aldynda bolsa kerek, qytaılyq ǵalymdar zertteý jasapty. «Nege amerıkalyqtar aqyldy, ǵylymy men tehnologııasy ozyq?» degen saýalǵa jaýap izdese kerek. Sóıtse, amerıkalyq balalar kishtaıynan fentezı janryndaǵy kitaptardy qunyǵyp oqıdy eken. «Qoǵamnyń damysy men jańashyldyqtyń bastaýy da osy shyǵarmalardy oqýdan» degen tujyrym jasalypty. Sosyn bul stıldegi shyǵarmalar Qytaıda damı bastaǵan. Bul baǵyttaǵy shyǵarmalar qazaq ertegileri men ańyzdarynda kezdesedi. ıAǵnı, erteden bizge jat dúnıe emes. Ókinishke oraı biz atalmysh qundylyqtardan qol úzip qaldyq. Armanshyl, qııalshyl balalarymyzdyń qylyǵyna shekteý qoıdyq. «Qııalı» dep muqattyq. Sońǵy jyldary ǵana fentezı janry damı bastady. Osy baǵytta oqyrmandaryn tapqan kitaptar da barshylyq. Qazirgi balalar oqýy kerek-aý degen kitaptardyń tizimin jasap jatyrmyz. Keshikpeı ata-analarǵa, jas dostarǵa usynatyn bolamyz.


Joǵary qaraı