Aýa raıy
Astana +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Baıqońyr ǵarysh kesheni toqsannyń toqyraýynan qalaı shyqty

2021 jyldyń 12 sáýir 2021 08:13

NUR-SULTAN. QazAqparat – Bıyl, dál búgin adam balasynyń ǵaryshqa ushqanyna 60 jyl toldy. Osy dataǵa oraı elordadaǵy Ulttyq mýzeıde dóńgelek ústel ótken bolatyn. Sol shara barysynda «Qazaqstan Ǵarysh sapary» ulttyq kompanııasy basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Erǵazy Nurǵalıev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda saladaǵy qıyndyqtar qalaı eńserilgenin baıandap berdi. QazAqparat saqa mamannyń sol esteligin yqshamdap nazarlaryńyzǵa usynady.

Dóńgelek ústelge negizinen astana mektepteriniń oqýshylary shaqyrylǵan bolatyn. Jaı kezde áskerı tártippen júrip-turyp, reglamentten aýytqymaı sóıleıtin ǵarysh salasynyń ókilderi balalardyń aldynda aǵynan jarylyp áńgime órbitti. Solardyń ishinde Erǵazy Meıirǵalıuly Nurǵalıevtiń sózin jas jetkinshekter uıyp tyńdady.

Qorqyttyń sáýegeıligi

«Áńgimeniń basynda men ózimniń Baıqońyr ǵarysh kesheninde 30 jyl turyp, jumys atqarǵanymdy aıtyp ketkim keledi. Osy balalar sııaqty kezim, 1-klasta oqyp júrgen edik. Bir kúni dırektor shaqyryp aldy da, «Búgin ǵaryshqa alǵash adam ushty. Sondyqtan sizderdi sabaqtan erte bosatamyz» dep úıimizge jiberdi. Sol kúni qýanǵanym áli kúnge deıin esimde. Aýylda turatyn edik. Jerdiń bári balshyq, aıaǵymyzda rezeńke etigimiz bar. Úıge erte qaıtqanymyzǵa mázbiz. Biraq jol boıy oılanyp kele jattyq. Qaıta-qaıta aspanǵa qarap, Gagarındi kórip qalatyn shyǵarmyz dep úmittenip júrdik. Bala úmit degen qandaı, kórdińiz be?

Sodan bastap men kishkene kúnimnen aspanǵa áýes boldym. Aýylymyzdyń ústinen halyqaralyq áýe joly ótetin. Ushaqtyń dybysy degen erekshe ǵoı. Іship otyrǵan asymdy tastap, syrtqa júgirip shyǵyp, ushaqtardyń sońynan qaraıtynmyn. Áli kúnge deıin sóıtemin. Ushaq ketip bara jatsa, bárin tastap sony kórýge asyǵam.




Sodan erjetip, ınstıtýt bitirdim. Alǵashqy alǵan mamandyǵym – sáýletshi. Almatyǵa jumysqa ketem dep jınalyp júrgem. Instıtýtta áskerı kafedrany oqyǵanym bar edi. Sol áskerı kafedrada «Jerasty zymyrandarynyń shahtalarynyń qurylysy» degen ekinshi mamandyq bergen. Bitirip jatqan jigitterdiń bárin shaqyryp aldy. Ol tusta halyqaralyq jaǵdaılar shıelinisip turǵan bolatyn. Bizdi armııaǵa alyp ketti. Men Baıqońyrǵa 1978 jyldyń 7 tamyzynda poıyzdan kelip túse qaldym. Onyń ne ekenin ol kezde biz bilmeımiz. Óıtkeni istelip jatqan jumystardyń bári qupııa bolatyn. Biraq sol jerge kelgenime ókinbeımin. 2 jyl sonda áskerı boryshymdy ótedim. Biraz qıyndyqtar kórdim. Biraq sol qıyndyqtar meni shyńdady.

Jalpy Baıqońyr degen erekshe kıeli jer. Ol jer tegin jer emes. Toǵyzynshy ǵasyrda «Osy jer – jerdiń kindigi» dep uly fılosof, mýzykant, Qorqyt babamyz tegin aıtpaǵan eken. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń 50-jyldarynyń aıaǵynda Sergeı Korolev degen uly konstrýktor ǵarysh keshenine jer izdegende osy jerdi kelip tańdaǵan ǵoı. Solaısha úlken ǵarysh kesheni salyndy.

Toqyraýdan qutqarǵan qadam

Bul ótken ǵasyrdaǵy dúnıejúzi boıynsha eń iri ǵarysh kesheni bolatyn. Jumysy jaǵynan da, kólemi jaǵynan da, ushyryp jatqan zymyrandar sany boıynsha da teńdesi joq edi. Endi qazir ǵylymı-tehnıkalyq progress qatty damyp jatyr. Búgin osy ǵaryshty ıgerý jaǵynan 5-6 memleket kósh bastap kele jatyr. Onyń ishinde Reseı, Amerıka, Úndistan, Qytaı, Japonııa jáne taǵy basqa memleketter bar. Al 1991 jyly Keńes odaǵy tarady da, oǵan kiretin 15 memlekettiń árqaısysy óz aldyna derbes memleket bolyp quryla bastady. Sol kezde Baıqońyr ǵarysh kesheniniń jaǵdaıy múshkil edi. Infraquylym qaraýsyz qalyp, sol jerdi baqylaýda ustap turǵan áskerıler Reseıdiń armııasyna qosylyp jatqan. Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasy Nursultan Nazarbaev 1991 jyldyń 12 qańtarynda eń alǵash Máskeýden Baıqońyrǵa ushyp keldi. Keldi de qalanyń aktıvin, áskerı basshylardy jınap, sol jerde keńes ótkizdi. Men ol kezde sol Baıqońyr atqraý komıtetiniń birinshi orynbasary bolatynmyn. «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyn endi odaqtas memleketter birigip qoldaný kerek, toqtatpaıyq, bar kúshimizdi salaıyq» dep jumyldyryp ketti. Sol 1991 jyldyń 19 tamyzynda Baıqońyr ǵarysh kesheni Qazaqstannyń menshigi bolyp, Prezıdenttiń jarlyǵymen bekitildi. Nursultan Ábishuly 1991 jyly Baıqońyrǵa taǵy 2 ret keldi. 12 sáýir kúni Baıqońyr ǵarysh kesheninde osy kezge deıin teńdesi joq shoý ótti. Adam balasynyń ǵaryshqa ushýyna 30 jyl tolýyna arnaldy. Sol shoýdy Prezıdent alǵash kelgen kezde qazaqstandyq basshylarǵa tapsyrǵan bolatyn. Tarıhtan bilesizder, keıde ekrannan da berip jatady. Sol kezde álemdegi eń alyp «Mrııa» degen ushaq «Býran» degen eń alyp ǵarysh kemesin tıep áýede shoý kórsetti. Sharaǵa 9 memlekettiń Prezıdentteri shaqyryldy. Ol kisiniń ony istep júrgendegi maqsaty – álgi memleketterdiń bárin jumyldyryp, Baıqońyr ǵarysh keshenin qalaı da saqtap qalý. Sol eńbek zaıa ketken joq. Baıqońyr ǵarysh kesheni sodan bastap qaıtadan toqyraýdan shyǵa bastady.

Úsh juldyz

Sol jyly 2 qazan kúni Elbasy Baıqońyrǵa úshinshi ret keldi. Bul joly qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirovti ǵarysh sarapyna shyǵaryp salý úshin kelgen edi. Osy kisiniń tynbaı istegen eńbeginiń arqasynda 3-4 jyldan keıin Baıqońyrǵarysh keshenin birigip paıdalaný jóninde Reseı men Qazaqstannyń arasynda halyqaralyq kelisim jasaldy. Sol kelisimniń arqasynda Baıqońyr ǵarysh kesheni búgingi qalpynda saqtalyp, búkil dúnıejúziniń ǵarysh álemine óziniń qyzmetin jasap kele jatyr.

Qazaqtyń ekinshi ǵaryshkeri Talǵat Musabaev ǵaryshta úsh márte boldy. Birinshi ret 1994 jyly bort ınjeneri bolyp ushty. Bort ınjener degen sol ǵarysh kemesiniń búkil halyqaraly ǵarysh kesheniniń jumysyn qadaǵalap otyratyn maman. Ekinshi ret 1998 jyly, úshinshi ret 2001 jyly ol kisi ǵarysh kemesiniń komandıri bolyp ushty. Bul kisi qazir qazaqtyń ishinen ǵarysh kemesiniń komandıri bolyp ushqan jalǵyz qazaq. Sonymen birge úsh saparynda 341 táýlik ǵaryshta ýaqyt ótkizip, 5 ret ǵarysh keńistigine shyǵyp, jumys istedi. Úshinshi ǵaryshker Aıdyn Aıymbetov – «Qazaqstan Ǵarysh saparynyń» birinshi ǵaryshkeri. Ol kisi 2015 jyly ǵaryshqa bort ınjeneri bolyp attandy. Mine sizderdiń úsh birdeı aǵalaryńyz ǵaryshty ıgerýge osyndaı eńbek sińirgen.




Qazir Aıdyn Aıymbetov bizdiń «Qazaqstan Ǵarysh sapary» degen ulttyq kopanııanyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary bolyp qyzmet istep jatyr. Al osy Qazaqstan ǵarysh kemeleri kásiporyndaryn qurylýyna da Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sińirgen eńbegi óte zor. Óıtkeni sol 1994 jyly ǵaryshqa Talǵat Musabaev ushar kezde oǵan elge qaıtyp, qyzmet etý týraly usynys aıtqan bolatyn.

«Qazaqstanǵa kelip, Reseımen birlesken «Báıterek» degen úlken zymyran tasyǵysh jasaǵaly jatyrmyz. Sony salýǵa óziń basshy boly» dep shaqyrdy. 2004 jyly Talǵat Musabaev Reseımen birikken kásiporynnyń basshysy bolyp, elge oraldy. Reseıde ǵaryshkerler daıyndaıtyn oqý ornynyń dırektorynyń orynbasary bolatyn. Sol qyzmetti tastap, Qazaqstanǵa keldi. Osylaısha «Báıterek» kásipornynyń jumysyn túgel jolǵa qoıyp, sondaǵy jumystardy yńǵaılastyrǵannan keıin ol kisini Elbasy Ulttyq ǵarysh agenttigin qurýǵa, sol jerge tóraǵa bolýǵa shaqyrdy.




Ǵaryshta eki kóz, eki qulaǵymyz bar

Bul 2007 jyl bolatyn. Atalmysh agenttik 2007-2014 jyldary jumys istedi. Sol kezde iri-iri jumystar jasalyp, Qazaqstanda ǵaryshtyń ár túrli baǵytymen aınalsatyn 6 kásiporyn quryldy. Ol kásiporyndarǵa qosymsha kásiporyndar qurylyp, búgin olardyń sany 10-nan asty. Sonyń ishinde ulttyq kompanııa mártebesin alyp otyrǵan «Qazaqstan Ǵarysh sapary» da bar.

Bizdiń óz aramyzda mynadaı termın bar. «Ǵaryshta qazaqtyń eki qulaǵy men eki kózi bar». Eki qulaǵy degenimiz – KazSat-1 jáne KazSat-2 degen baılanys apparattary. Olar qazaqstanǵa ǵaryshtyq baılanys beredi. Sondyqtan da biz ony qazaqtyń ǵaryshtaǵy qulaǵy deımiz. Al kózi dep otyrǵanymyz – «Qazaqstan Ǵarysh sapary» kompanııasy jasap ushyrǵan, búgin elge qyzmet kórsetip otyrǵan KazEOSat-1 jáne KazEOSat apparattary. Óıtkeni olar bárin joǵarydan kórip, kerek jerde túsirilim jasap, el ekonomıkasyna da, ǵylymyna da qyzmet etip jatyr.

Dúnıejúzinde 15-20 memleket osy ǵarysh qyzmetimen aınalysyp jatyr desek, Qazaqstannyń solardyń ishinen alǵashqy ondyqa kiretin tolyq quqyǵy bar. Óıtkeni Qazaqstanda óziniń ǵarysh apparttary bar, ǵaryshtyq baılanyspen, ǵaryshtyq navıgatsııamen aınalysyp otyr, jerdi ǵaryshtan zerttep, ǵaryshtyq ǵylymdy jolǵa qoıǵan jáne zymyran jasaý tehnologııasyn meńgerýge kirisip ketti. Sonymen birge, «Qazaqstan Ǵarysh sapary» ulttyq kompanııasy Frantsııanyń aldyńǵy qatarly kásipornymen birigip «Ǵalam» degen kásiporyn qurdy. Sol «Ǵalamnyń» ishinde ǵarysh apparattaryn jasaýdy jobalaıtyn, sol apparattardy jasap jáne ár túrli zertteýlerin júrgizetin mamandar daıyndap otyr. Osy «Ǵalamnyń» qyzmetkerleri aǵylshyndyq kásiporynmen birlesip besinshi ǵarysh apparatyn óz qoldarymen jasap shyǵardy. Ol apparat qazir ǵaryshta ushyp júr. Sol apparattyń tetikterin zerttep, Qazaqstan óziniń óndirisinde qoldana alady. Mine Qazaqstan ǵaryshtyq derjavalardyń qataryna óstip kirip otyr. Onyń bári 1991 jyldan beri jasalyp kele jatqan tynymsyz eńbektiń arqasynda múmkin boldy.

Bolashaqta ǵaryshqa mamandar daıyndalady. Óıtkeni qazir biz qazaqstandyq iri oǵary oqý oryndarynda kafedralar ashýǵa kómek berip otyrmyz».





Avtor Esimjan Naqtybaı
Basty sózder: Ǵarysh, Baıqońyr,
Joǵary qaraı