Aýa raıy
Nýr-Sýltan +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 449.85
EUR 485.43
RUB 5.71
CNY 70.69

Bilim mınıstrliginde sapasy tómen ýnıversıtetterge qatysty «qara tizim» joq - Ashat Aımaǵambetov

2021 jyldyń 24 jeltoqsan 2021 16:00

NUR-SULTAN. QazAqparat – Bilim berý salasy eldiń damýyndaǵy mańyzdy salanyń biri ekeni túsinikti. Prezıdent bıylǵy Joldaýynda da osy salaǵa qatysty erekshe toqtalyp ótti. Bul turǵyda bilim berý baǵytynda jumystar qalaı júrip jatyr, jumys jospary qandaı jáne QazAqparattyń ózge de suraqtaryna Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov jaýap berdi.

- Ashat Qanatuly, alǵashqy suraǵymyzdy bıyl erekshe talqylaýda bolyp, bekitilgen ulttyq jobadan bastasaq. «BILIMDI ŪLT» ulttyq jobasynyń aıasynda mektepter qurylysyna erekshe mán berilip otyr. Jalpy, elimizde mektep qurylysy máselesi qanshalyqty ózekti?

- Bıyl «BILIMDI ŪLT» ulttyq jobasy qabyldanyp, onda eń túıtkildi problemalar qamtylyp otyr. Sonyń ishinde eń mańyzdy máseleniń biri mektepterdi salýǵa arnalǵan. Osy oraıda úsh aýysymda oqytý problemasyn sheshý, apatty jaǵdaıdaǵy mektepterdi joıý sekildi negizgi maqsattar tur. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda osy másele týraly tıisti tapsyrma berdi. Bul turǵyda 2025 jylǵa deıin Qazaqstanda kem degende 1000 mektep salynýy eskerilgen. Bul tapsyrma óte mańyzdy, óıtkeni atalǵan kólemdegi mektepter salynbasa, onda 2025 jylǵa deıin mektepterde 1 mln-ǵa jýyq oryn tapshylyǵy baıqalatyn bolady. Sondyqtan osy problemany boldyrmas úshin mindetti túrde qurylys jumystaryn jalǵastyryp, jańa mektep ǵımarattaryn paıdalanýǵa berýimiz kerek.

Nege mundaı másele týyndap jatyr? Negizinen munda eki eń basty faktor bar. Birinshiden, bul demografııa protsesterine qatysty bolyp otyr. Ekinshiden, ýrbanızatsııa protsesteriniń yqpaly da bar. ıAǵnı, bala týý kórsetkishiniń ósýi men eldi mekenderden turǵyndardyń qalaǵa kóshýi máselesin eskere otyryp, tıisti qadamdar jasaýǵa týra kelip tur. Taǵy bir atap óter jaıt, oblys ortalyqtary men respýblıkalyq mańyzdaǵy qalalarda jańa úlken turǵyn úı keshenderi salynyp jatyr. Alaıda bul aýmaqta tıisti áleýmettik ınfraqurylym jetkiliksiz deńgeıde salynady. Nátıjesinde, turǵyndar kóship kelip, shoǵyrlanǵannan keıin, bul jerdegi barsha mektepke úlken salmaq túsedi. Osydan oryn tapshylyǵy týyndaıtynyn kórip otyrmyz. Atalǵan faktorlardy nazarǵa alyp, mektep qurylysyna ekpin qoıylyp otyr.

Jalpy, Táýelsizdik jyldary eki myńnan astam mektep salyndy. Endi osy bes jylda kem degende bir myń mekteptiń qurylysyn aıaqtaýymyz kerek. Memleket óz aldyna osyndaı úlken maqsat qoıyp otyr. Árıne, bul maqsat oryndalady dep senemiz. Ár jylǵa tıisti meje bekitilgen bolatyn. Bıyl 200 mektepti iske qosý josparlanǵan. Qazirgi málimetke súıinsek, 206 mektep paıdalanýǵa berildi. Osy rette bıylǵa belgilengen maqsat oryndaldy dep aıta alamyz. Sondyqtan jyl saıyn 200 mektepten salyp otyrsaq, bul mindetti maqsatty oryndaýǵa múmkin bolady.

Atap aıtqanda, osy salada birneshe baǵyt eskerilgen. Memlekettik bıýdjet esebinen mektep salýmen qatar, memlekettik-jekeshelik áriptestik tetigi jáne jalpy jekemenshik mektepterdi salý sekildi úsh basty baǵyt boıynsha bul másele óz sheshimin tabady.

Osy qadamdardy memleket úshin tıimdi dep aıtýǵa bolady. Jekemenshik mektepterge toqtalsaq, kásipkerler ony qysqa merzimde salady jáne bıznes óz qarajatyn ıgeredi. Sondyqtan memlekettik satyp alý, bıýdjet bólý, onyń konkýrsyn uıymdastyrý jáne basqa da rásimderdi olar óz moıyndaryna alady, sondaı-aq memleket bıýdjetine júkteme túspeıdi.

Halyq tarapynan «jekemenshik mektepterde beretin bilim sapasy qandaı bolady» degen suraq qoıylyp jatady. Árıne, bul zańdy suraq. Bul máselege qatysty memlekettik bilim berý standarty bar. Barlyq bala bilim alǵanda memlekettik standartqa saı bolýy kerek. Atalǵan standartta bekitilgen mindetti pánderdi oqytý jekemenshik jáne memlekettik mektepte birdeı oryndalýy kerek jáne bilim sapasy qamtamasyz etilýi tıis. Eger qamtamasyz etilmese, bul mektepter jabylady ári lıtsenzııasynan aıyrylady.

Sońǵy jyldary jekemenshik mektepter júıesi damyp keledi. Jalpy, olardyń baǵyt-baǵdary jaman emes. Sapa boıynsha biraz jaqsy ózgerister bar dep aıtýǵa bolady. Ekinshiden, bul básekelestikti damytady. Basqa da damyǵan elderdiń tájirıbesin qarasaq, jekemenshik sektor da jaqsy damyǵanyn kórip otyrmyz. Atap aıtqanda, memlekettik mektepterdiń jelisi de damyp keledi. Memlekettik mektepter mindetti túrde salynatyn bolady.

- Elimizde talaptarǵa saı kelmeıtin birqatar joǵary oqý oryndary jabylǵany belgili. Endi taǵy qandaı oqý oryndary «qara tizimge» endi, álde bul jumystar aıaqtaldy dep aıtýǵa bola ma?

- Bizde «qara tizim» degen joq. Jalpy, «mınıstrlik bir tizimdi jasap, mynalar tizimge kirdi, endi osylar jabylýy kerek» degen túsinik joq. Sebebi bizde táýekelderdi anyqtaıtyn arnaıy júıe bar. Jyl saıyn osy júıe boıynsha qaı ýnıversıtet sapany bermeı jatqanyn qaraımyz. Bizde ulttyq elektrondy baza bar, sol bazaǵa ár ýnıversıtet ózderiniń derbes kórsetkishterin jazyp beredi. Ony biz jazbaımyz. Biz tek qana sol kórsetkishterdi zerdelep qaraımyz. Osy nátıjelerdi nazarǵa alyp, táýekelder bar ekenin bilgennen keıin, ony arnaıy tekserý úshin tirkeýden ótemiz. «Biz tirkep qoıdyq, kelesi jyly myna ýnıversıtetter tekserýden ótedi» dep aldyn ala jarııalaımyz. Eshkim de tosynnan kelip, tekserý júrgizbeıdi. Bizde tekserý ótkizetin arnaıy paraq bar ekenin, qaı máselege nazar aýdarylatynyn joǵary oqý oryndary jaqsy biledi. Bul rette prfessorlyq-oqytýshylar quramynyń, oqýlyqtardyń, tıisti kompıýterlerdiń, bilim sapasynyń, jataqhananyń bolýy sııaqty talaptarǵa ekpin qoıylady. Bıyldan bastap eń basty talaptyń arasyna balalardyń bilimi sapasyn anyqtaý úshin tıisti testileý ótkizýdi engizdik. Munyń aldynda testileýsiz ártúrli jaı ǵana kórsetkishterden zertteıtin. Sonda ýnıversıtetter «eń bastysy materıaldyq bazaǵa emes, bizdegi bilim sapasyna qarańyzdar» dep aıtatyn. Osyny eskerip, bilim sapasyn engizdik, tıisti baǵyttar boıynsha balalardyń bilimderin tekseremiz. Biz japqan ýnıversıtetterde ózderi ótip, emtıhan tapsyrǵan pánderden bilimin dáleldeı almaı otyr. Bul jaǵdaı - biz úshin óte úlken sıgnal. Sondyqtan osyndaı ýnıversıtetterdi birinshi ret teksergennen keıin, qandaı kemshilikter bar ekenin aıtyp, ony túzetýge ýaqyt beremiz. Aldyn ala eskertip, ekinshi tekserýge baramyz. Úshinshi tekserýge deıin taǵy ýaqyt beremiz. Odan soń tıisti sheshim aıasynda lıtsenzııasynan aıyryp, sotqa júginip, shara qoldanylady.

Osy baǵytta 41 ýnıversıtetten 500 lıtsenzııany qaıtaryp aldyq, ıaǵnı olar tıisti bilim berý sapasyn qamtamasyz ete almady. Al tolyǵymen bizde 15 ýnıversıtet jabyldy. Osynda oqyǵan 100 myńnan astam stýdent basqa oqý oryndaryna aýysty.

Biz tekserýge baramyz degenniń ózinde tek bir buıryqpen 1 myń adamǵa deıin oqýdan shyǵaryp jatqandary bar. Nege shyǵaryp jatyr? Óıtkeni bilim berý sapasy joq. Biz baryp qujattardy qaraǵanda, UBT tapsyrmaǵan, oqymaǵan jaǵdaılar bolyp jatady. Sondyqtan biz tekserýge barmaı jatyp, sonyń ózinde qanshama ýnıversıtet bir-eki jyldyń ishinde materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, professorlardy tartyp, jataqhanalardy salyp jatyr. Atap aıtqanda, bul baǵyttaǵy ońtaıly qadamdar ekonomıkamyzdyń, áleýmettik salanyń damýy úshin óte úlken septigin tıgizedi. Eń bastysy, sapasyz mamandarǵa dıplom bermeı, olardy naryqqa shyǵarmaý. Bul turǵyda shyn máninde memlekettiń qaýipsizdigi máselesine tikeleı baılanysty.

Sonymen qatar, kolledjderde 2 myńnan astam lıtsenzııany qaıtaryp aldyq, 30 kolledj tolyqtaı jabyldy. Bizge tártip pen bilim sapasy kerek. Osy oraıda olar sapany kóterý boıynsha jumys júrgizip jatyr.

Atap óter jaıt, negizinen Qazaqstandaǵy joǵary bilim berý júıesi óte básekege qabiletti. Ýnıversıtetterdiń basym kóbiniń bilim berý sapasy óte joǵary. Olar álemdik reıtıngtermen qamtylyp otyr, álemdik ýnıversıtettermen básekelestikke jaramdy bolyp keledi.


- Memlekettik grant sany jyl saıyn artyp keledi. Pedagog mártebesine qatysty qadamdar jasalǵannan beri bul salaǵa keletin stýdentter sany artqany aıtylyp júr. Bul úrdiske ózińiz qandaı baǵa berer edińiz?

- Prezıdenttiń qoldaýynyń arqasynda pedagogtardyń mártebesin, jalaqysyn kóteremiz dep tıisti sheshimdi iske asyryp jatqanda, pedagogıkalyq mamandyqqa qyzyǵýshylyq artatynyn kúttik. Biraq dál qazirgi deńgeıde birden úlken suranystyń baıqalýy jaqsy jańalyq boldy. Óıtkeni tek «Altyn belgi» ıegerleriniń osy mamandyqqa barýy kórsetkishi bir jyldyń ishinde 2 ese kóbeıdi. Bunyń aldynda pedagogıkalyq bilim berý baǵdarlamalaryn tańdaǵan túlekterdiń baly eń tómengi kórsetkishterdiń biri bolsa, qazir eń joǵary upaılardyń biri bolyp otyr. Bul óz kezeginde búginde mektepti bitirip jatqan eń úzdik ári jaqsy oqyǵan talapkerler osy pedagogıkalyq mamandyqty tańdap jatqanyn bildiredi. Erteń osy balalar ýnıversıtetti támamdap, mektepke muǵalim retinde óte myqty maman bolyp barady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń qoldaýynyń arqasynda osyndaı jaqsy ózgerister bolyp jatyr.

- Joǵary oqý oryndaryn támamdaǵan túlekterdiń óz mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasýy ózekti másele ekeni belgili. Elimizde óz baǵyty men biliktiligi boıynsha qyzmetke túlekter qanshalyqty baryp jatady?

- Bul jaǵdaı birneshe máselege baılanysty. Birinshiden, jumys orny bolýy kerek. Biz kóbinese ýnıversıtetterden túlektiń jumysqa turýyn talap etemiz. Bul turǵyda «eger sender jaqsy maman daıyndasańdar, olar dalada qalmaıdy» degen oı bar. Osy oraıda biz ýnıversıtetterden talap etip otyrmyz. Taǵy bir jaǵynan bul jaǵdaı naryqtyń suranysyna baılanysty. Árıne, 2020 jyly bul kórsetkish bizde kishkene tómendep ketti. Pandemııaǵa baılanysty jumys ornyna qatysty túrli protsester boldy ǵoı. Al bıylǵy jylǵa qarasaq, óz mamandyǵy boıynsha jalpy jumysqa turý kórsetkishi ósip otyr. Sondyqtan bul trend ary qaraı da jalǵasady dep oılaımyn.

- Qazirgi kezde qalada jańa páterlerdi satyp alý úrdisi qarqyndy desek bolady. Bul rette turǵylyqty jeri boıynsha balany mektepke ornalastyrý iri qalalarda ózekti máselege aınalyp keledi. Sondyqtan osy baǵyttaǵy qadamdar qalaı retteledi?

- Bizde mektepke qabyldaýdyń tıptik qaǵıdalary bar jáne ár mektep dırektory ony jaqsy biledi. Bul málimetter ashyq derekterde de qoljetimdi. Jalpy, bul problema úlken turǵyn úı keshenderi salynǵanymen, ol jerde áleýmettik ınfraqurylym qurylysynyń aldyn ala eskerilmeýine baılanysty bolyp otyr. Al zańnamaǵa sáıkes, aldymen áleýmettik ınfraqurylymǵa mán berý kerek ekeni kórsetilgen. ıAǵnı osy turǵyn úı keshenderi salynǵan kezde, sol jerde áleýmettik nysandar da turýy mańyzdy.

Ókinishke qaraı, bizde bul talaptar keı kezde oryndalmaýynyń saldarynan «jasandy» dúrbeleń bolyp jatady. Eger jańa baspana salynyp jatsa, alaıda sol mańda áleýmettik ınfraqurylym eskerilmese, oqýshylarǵa arnalǵan oryn tapshylyǵy týyndaıtyny túsinikti jaǵdaı ǵoı. Іri qalalarda osyndaı problemalar bar, kóppáterli turǵyn úıler jıi shoǵyrlanǵan shaǵyn aýdandarda oryn tapshylyǵy seziledi.

Mektep 1200 balaǵa eseptelip salynǵanymen, onda qazirdiń ózinde 3 myń bala oqyp jatsa, olar taǵy 5 myń balany qabyldaı almaıtyny túsinikti. Sondyqtan qazir mektep qurylysyna erekshe mán berilip otyr. Atap aıtqanda, dál úıdiń janynda bolmasa da, sál ary qaraı ornalasqan mektepte ornalastyrý múmkindigi bolady. Osy oraıda bilim bólimderi orta bilim berýdi qamtamasyz etetin bolady.

Jańa turǵyn úı keshenderinen mektep balalardy qabyldaı almaı jatsa, bilim basqarmasy bul baǵytta jaqyn mańdaǵy basqa mektepte oqytýǵa jaǵdaı jasaý múmkindigin qaraıdy.

- Otbasyńyzda balanyń kitap oqýyna daǵdylandyrýǵa erekshe mán beretinińizdi estigen edik. Osy oraıda ata-analarǵa qandaı keńes berer edińiz?

- Bul rette ómirlik tájirıbeme súıene otyryp, óz balamdy kitap oqytýǵa qalaı baýlytqanymdy aıta keteıin. Osy jaǵdaıda qatańdyq tanytyp, «myna kitapty mindetti túrde oqyp shyq» dep talap etsek, onda balanyń yntasy bolmaıtyny túsinikti.

Sondyqtan eń aldymen balanyń qyzyǵýshylyǵyn oıatý kerek. Kitap mazmunyna mán berip, balaǵa ony tartymdy etip kórsetý mańyzdy.

Alǵashqyda sýretteri kóp kitaptardan, qyzyqty shyǵarmalardan bastaǵan jón. Jalyqtyryp almas úshin, bastapqyda shaǵyn kitaptardy alý kerek. Bala úlken shyǵarmalardy kórgen kezde, psıhologııalyq turǵyda qıyndyqty sezinedi.

Keıinnen birtindep bala kitap oqýdyń qyzyǵyna ózi kirip ketedi. Ata-ana retinde kitap mazmunyn birge talqylaý, keı jerlerin birge oqý mańyzdy. Osydan soń bala kelesi kitaptarǵa óz qyzyǵýshylyǵymen aýysa beredi. Shytyrman oqıǵalar janrynan bólek, tarıhı kitaptarǵa ári ǵylymı fantastıkaǵa tartyp kórý kerek. Bala bul aıyrmashylyqty sezinýi tıis. Osyǵan durys bappen kelse, balanyń kitap oqýǵa degen qumary arta túsedi.

Bıyl biz 70-ten astam kitap oqyp tastadyq. Balam kelesi joly qandaı kitap oqyǵysy keletinin qazir ózi aıtady. Degenmen balanyń tańdaýyn birshama rettep otyrýǵa tyrysamyn, ol kóbine tarıhı kitaptardy oqyǵysy keledi.

Arasynda ǵylymı fantastıka nemese basqa janrdaǵy shyǵarmalardy usynamyn. Onyń talǵamynyń paıda bolýy, ádebıetterdi ajyrata alýy mańyzdy. Qazaqstandyq avtorlarmen qatar, sheteldik ádebıetti de bilgeni jón.

Sondyqtan balanyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, yntalandyrýǵa mán berip, onyń jas ereksheligin eskergen abzal.

Atap aıtqanda, qazirgi kezde osy baǵyttaǵy qadamdardy barsha eldiń aýmaǵynda atqaryp jatyrmyz, bizde «Kitap oqıtyn mektep» atty jaqsy joba bar. Bıyl Prezıdenttiń qoldaýy arqasynda 2,5 mln kórkem ádebıetti kitaphanalarǵa satyp aldyq. Memleket basshysy óńir ákimderine, Úkimetke osy baǵytta tıisti tapsyrma bergen bolatyn.

ıAǵnı, kórkem ádebıettiń aýqymdy kólemi taratyldy dep aıtýǵa bolady. Osyǵan deıin balalar mektepte kitap oqymaıdy dep aıtatynbyz. Al eger qyzyqty kitap bolmasa, balalar oqymaıdy ǵoı.

Mektep kitaphanasynyń qory oqýshylar úshin jetkilikti ári qyzyq bolǵany mańyzdy. Sondyqtan bıyl mektepterge ádebıetter jetkizildi, kitaphanalar jańa formatta jumystaryn bastap jatyr. Biz kitap oqý ádeti jalpyulttyq úrdiske aınalǵanyn qalaımyz.

- Áńgimeńizge raqmet!


Joǵary qaraı