Aýa raıy
Nýr-Sýltan +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 449.85
EUR 485.43
RUB 5.71
CNY 70.69

Konstıtýtsııanı ısloҳ qılısh Qozoǵıstonga tarıhıı ımkonııat beradı

2022 jyldyń 20 mamyr 2022 18:01

NUR-SULTAN. Kazinform – Prezıdent Qasım-Jomart Toqaev farmonı bılan jorıı ıılnıng 5 ııýnıga belgılangan respýblıka referendýmıga sanoqlı vaqt qoldı. Qozoǵıston jamııatı esa bý taklıf etılaetgan konstıtýtsııavıı ısloҳotlardan sўng mamlakatda katta ўzgarıshlar bўlıshıga ýmıd qılmoqda.

Qozoǵıston Prezıdentı ҳýzýrıdagı Qozoǵıston strategık tadqıqotlar ınstıtýtı dırektorı Erkın Týqımov Kazinform agentlıgıga bergan sýҳbatıda referendýmga taıergarlık kўrısh bılan boǵlıq aırım masalalarga tўhtalıb, konstıtýtsııaga kırıtılaetgan ўzgartırıshlarnıng eng mýҳım jıҳatlarını kўrıb chıqdı.

– Qozoǵıstonlıklarnıng aksarııatı Qozoǵıston Respýblıkası Prezıdentınıng konstıtýtsııavıı ısloҳot ўtkazısh tashabbýsı bılan bır qatorda Konstıtýtsııaga kırıtılgan ўzgartırıshlarnı ýmýmhalq referendýmıga qўıısh taklıfını ҳam ıjobıı qabýl qıldı. Bıroq ovoz berısh tartıbı borasıda týrlı fıkrlar bıldırılaetganı sır emas. Taklıf etılaetgan týzatıshlarnı aloҳıda moddalarda emas, balkı bır paketda kırıtısh maqsadga mývofıqmı?

— Darҳaqıqat, aҳolınıng aksarııatı Prezıdentnıng referendým ўtkazısh tashabbýsını qўllab-qývvatlamoqda va býnı bızdagı malýmotlar ҳam tasdıqlaıdı. Qozoǵıston Respýblıkası Prezıdentı ҳýzýrıdagı Qozoǵıston strategık tadqıqotlar ınstıtýtı «Qozoǵıstonnıng konstıtýtsııavıı ısloҳot va referendýmga mýnosabatı» mavzýsıda telefon orqalı sўrovnoma ўtkazdı. Sўrovnoma jorıı ıılnıng 9-12 maı kýnları ўtkazılgan bўlıb, ýnda respýblıkanıng barcha ҳýdýdlarıdan 1200 nafar respondent ıshtırok etdı. Ýnıng natıjalarıga kўra, qozoǵıstonlıklarnıng 76,4 foızı Prezıdentnıng ýmýmhalq referendýmını ўtkazısh ǵoıasını qўllab-qývvatlagan. Ýnda 18 eshdan oshgan ҳar ých nafar qozoǵıstonlıkdan ıkkısı ıshtırok etısh nııatıda. Tartıbı Referendým tўǵrısıdagı konstıtýtsııavıı qonýnda belgılangan. Shý bılan bırga, konstıtýtsııaga kırıtılgan ўzgartıshlar ўzıga hos, mantıqıı va mafkýravıı boǵlıq bўlgan ўzıga hos ısloҳot ekanlıgını anglash zarýr. Ýlar bırgalıkda va býtýn mamlakat sıesıı tızımını modernızatsııa qılısh maqsadıga erıshısh ýchýn qabýl qılınıshı kerak. Shýnıng ýchýn referendýmda ҳar bır aloҳıda modda bўııcha ovoz berısh masalası kўtarılmadı. Saılov bıýlletenıda faqat bıtta savol bor.

– Instıtýtıngız tomonıdan ўtkazılgan sўrovnoma natıjalarıga kўra, bўlajak ýmýmhalq referendýmıda qozoǵıstonlıklarnıng 66,4 foızı qatnashısh nııatıda. Ovoz berısh natıjasıda ıjobıı qaror chıqıshıga ıshonch bormı?

— Mýtahassıslar ılmıı jıҳatdan tўǵrı va ıshonchlı malýmotlar asosıda ısh olıb borıshı, fıkr ıýrıtıshı kerak. Bız mamlakatnıng barcha ҳýdýdlarıdan kelgan respondentlarnıng mýtlaq kўpchılıgını ўrgandık va malýmotlar shýnı kўrsatadıkı, qozoǵıstonlıklarnıng aksarııatı – 66,4 foızı referendýmga borıshga taıer.

Ýmýman olganda, aҳolınıng konstıtýtsııaga kırıtılaetgan ўzgartırıshlarnı qўllab-qývvatlashı kўp jıҳatdan ıkkı omılga boǵlıq bўladı. Bırınchıdan, ўzgartırıshlar kırıtısh ýchýn zarýr bўlgan saılovchılar ҳozır bўlıshı kerak. Qozoǵıston Markazıı saılov komıssııası malýmotlarıga kўra, býgýngı kýnda saılovchılar rўıhatıga Qozoǵıstonnıng 11 695 439 nafar fýqarosı kırıtılgan. Referendým ўtıshı ýchýn ýnda saılovchılar rўıhatıga kırıtılgan aҳolınıng ıarmıdan kўpı, ıanı 6 mıllıonga ıaqın kıshı ıshtırok etıshı kerak. Ikkınchıdan, konstıtýtsııavıı ўzgarıshlarnı qўllab-qývvatlash aҳolınıng ўzgartıshlar mýҳımlıgını anglashı bılan bevosıta boǵlıq. Shýnıng ýchýn odamlar konstıtýtsııavıı ўzgarıshlarnıng maqsadı va oqıbatları ҳaqıda anıq tasavvýrga ega bўlıshı kerak. Shý mýnosabat bılan bўlajak referendým ҳaqıda aҳolını ҳar tomonlama habardor qılısh zarýratı dolzarb bўlıb qoladı.

Ҳar bır qozoǵıstonlık mamlakatımız Konstıtýtsııasıdagı qandaı ўzgarıshlar, Prezıdentımız tashabbýsı bılan amalga oshırılgan mıslı kўrılmagan sıesıı ısloҳotlar ýnıng ҳaetıga qandaı tasır kўrsatıshını, qandaı Qozoǵıstonnı ıaratıshımıznı, mamlakat kelajagı ýchýn ýlarnıng masýlııatını kўra olıshı kerak. Shýbҳasız, bý mýbolaǵasız tarıhıı ımkonııatdır. Eng mýҳımı, Prezıdent takıdlaganıdek, býnı tarǵıbot-tashvıqotga aılantırmaslıgımız, bý bılan haırlı tashabbýsnıng obrўsıga pýtýr etkazmaslıgımız kerak. Ҳozırcha ҳamması ıahshı ketmoqda.

— Taklıf etılaetgan Konstıtýtsııaga kırıtılgan ўzgartırıshlardan qaısı bırı ҳozırgı tarıhıı vaqtda eng dolzarb deb ҳısoblaısız va nıma ýchýn?

— Avvalo shýnı týshýnısh kerakkı, barcha taklıf etılaetgan konstıtýtsııavıı týzatıshlar vaqt ўtıshı bılan ўzgartırılgan va shý davrnıng tarıhıı davrıda dolzarbdır. Týzatıshlar davlatnıng asosıı tamoııllarıga taallýqlıdır. Markazıı va maҳallıı davlat ҳokımııatı organlarınıng tarkıbı va faolııatını belgılovchı qoıdalar va amalıetlar ўzgarıshı mýmkın. Masalan, bır qator vakolatlarnı qaıta taqsımlash qarorlar qabýl qılıshnıng ıangı mehanızmlarını modellashtırısh va sıesıı raqobatnı kýchaıtırıshga qaratılgan. Qaıd etısh joızkı, týzatıshlar qabýl qılıngandan keıın ҳam sıesıı partııalar ýchýn ҳam shýndaı sharoıt va ımkonııatlar ıaratıladı. Masalan, taklıf etılaetgan qoıdaga kўra, Prezıdent ўz vakolatı davrıda ҳech qandaı sıesıı partııaga azo bўlmaıdı. Ўz navbatıda, ҳokımlar va ýlarnıng ўrınbosarlarıga sıesıı partııalar bўlınmalarıda lavozımlarnı egallash taqıqlanadı.

Konstıtýtsııavıı ısloҳotlarnı qaıta kўrıb chıqısh ҳam davlatnı boshqarıshda jamoatchılık ıshtırokını kengaıtırıshga qaratılgan. Bý erda eng mýҳım masala – fýqarolar manfaatlarını ıfodalovchı parlament va maslahatlarnıng rolını kýchaıtırısh. Zero, Prezıdent tomonıdan mýqobıl asosda taqdım etılgan vıloıatlar, respýblıka aҳamııatıga molık shaҳarlar va poıtahtlar ҳokımlarını halq nomıdan taıınlashda masýl depýtatlar kўmaklashısh ımkonııatıga ega.

Bıroq, menıng shahsıı fıkrımcha, davlat boshqarývını markazsızlashtırısh davlat rıvojıga tasır qıladı. «Markaz – ҳýdýdlar» tarmoǵıda qarorlar ýzoq vaqt davomıda mývofıqlashtırılganlıgı sabablı maҳallıı darajadagı mýammolar samarasız va ўz vaqtıda ıýzaga kelmaslıgı kўpdan berı aıtılıb kelınmoqda. Ҳýdýdlarga kўproq erkınlık, jýmladan molııavıı erkınlık berısh kerak.

— Sıznıngcha, aırım sıesıı kýchlar referendýmdan norozılık namoııshları va ҳatto tartıbsızlıklar ýıýshtırısh ýchýn foıdalanıshga ýrınıshı mýmkınmı?

— Respýblıka referendýmıda Konstıtýtsııaga kırıtılaetgan ўzgartırıshlarnı qabýl qılısh ekı rad etısh bўııcha faqat bıtta savol bўladı. Ҳar bır týzatısh jamoatchılık va ekspert doıralarıda batafsıl mýҳokama qılınmoqda. Referendýmda fýqarolar Prezıdentnıng «ıAngı Qozoǵıston» ǵoıasıga ovoz beradı, ıanı ýnı qabýl qıladı ekı qabýl qılmaıdı. Boshqa varıant ıўq. Shýndaı ekan, fýqarolarnıng ovoz berıshı jaraenıda ҳech qandaı kýtılmagan voqea sodır bўlıshı mýmkın emas. Shýnıng ýchýn referendým vaqtıda norozılık bıldırıshga asos ıўq. Vaҳolankı, demokratık jamııatda saılov jaraenı ҳamısha ommavıı ahborot vosıtalarıda faol erıtısh bılan bırga kechadı. Mamlakatımız ýchýn esa respýblıka referendýmı tarıhıı voqeadır. Shý boıs, norozılar, sıesıı modernızatsııanı qўllab-qývvatlamaıdıganlar, bўlajak referendýmdan ўzlarıga etıbor qaratısh ýchýn OAV sıfatıda foıdalanmoqchı bўlganlar tomonıdan ҳar doım havf bor. Shýndaı ekan, norozılık namoııshları bўlıshını ҳam ınkor eta olmaımız. Asosıısı, ýlar mamlakat qonýnchılıgıga mývofıq ўtkazılsa, bўlganı.

— Qonýnchılıknı ıangılangan Konstıtýtsııaga moslashtırısh ýchýn qancha vaqt kerak, deb ўılaımız?

— Prezıdent ўz Mýrojaatnomasıda ýnıng tashabbýslarını ҳaetga tatbıq etısh ýchýn Konstıtýtsııaga ўzgartırıshlar kırıtısh, shýnıngdek, ııl ohırıgacha 20 dan ortıq qonýn qabýl qılısh zarýrlıgını takıdladı. Boshqacha aıtganda, konstıtýtsııavıı ısloҳot sıesıı modernızatsııa ıўlıdagı bırınchı va eng mýҳım qadamdır. ıAngılangan Konstıtýtsııa qonýn loııҳalarını ıanada ıshlab chıqısh va qabýl qılısh, mamlakat qonýnchılıgını ıangı konstıtýtsııavıı normalarga mývofıqlashtırısh ýchýn asos bўladı. Prezıdent belgılagan mýddatnı ınobatga olgan ҳolda, ııl ohırıgacha sıesıı-ҳýqýqıı tızımdagı barcha ўzgarıshlar kırıtıladı va 2023 ııldan boshlab Qozoǵıstonnıng sıesıı tızımı ıangıcha ıshlaı boshlaıdı. Boshqa tomondan, bız allaqachon ıangı sıesıı va geosıesıı voqelıkda ıashaıapmız.

— Sýҳbatıngız ýchýn raҳmat!

Mýallıf: Marlan Jıembaı

Joǵary qaraı