Aýa raıy
Astana +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Orta Azııa men Qazaqstannyń absolıýt chempıony bolǵan Ábıbolla balýandy bilesiz be

2021 jyldyń 20 shilde 2021 10:00

NUR-SULTAN. QazAqparat – Ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldarynda «Orta Azııa jáne Qazaqstan halyqtarynyń spartakıadasy» atty aıtýly sport jarysy bolǵan. Alǵash ret Ashhabad qalasynda ótken sol spartakıadada kúresten absolıýt chempıon ataǵyna qol jetkizgen Ábıbolla Sadyqov atty qaraqalpaqstandyq qandasymyz jaıly QazAqparat tilshisiniń zertteýin nazarlaryńyzǵa usynamyz.

Qaraqalpaqstannyń sport tarıhy óńirde ashylǵan alǵashqy mektepterge baryp tireletini anyq. Biz árıne, resmı túrde moıyndalǵan sport jaıynda aıtyp turmyz. 1874 jyly Petro-Aleksandrovsk (Tórtkúl qalasynyń burynǵy ataýy) qalasynda bastaýysh mektep ashylǵan. 1885 jyly sol mekteptiń bazasynda qalalyq ýchılıe ashylyp, onda tuńǵysh ret gımnastıkadan sabaq ótkizilgen. Tórtkúl qalasynda alǵash ret 1939 jyly búkilodaqtyq dene shynyqtyrý kúnine arnalyp, Respýblıkalyq spartakıada ótkizilgen. Onda S.Tursynov, B.Jumanııazov, A.Ábdirahmanov, S.Shamuratovtar jeńimpaz bolǵan.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalýyna baılanysty elde sport jarystary báseńsidi. Bula kúshi boıyna syımaı júrgen ataqty balýandar túgeldeı derlik maıdanǵa attandy. Tek bes jyldan soń ǵana aman-esen elge oralǵan balýandar birtindep jurttyń jaǵdaıy jaqsara bastaǵanda eldiń yqylasyna bólenip, toı jaǵalap ketti. Halyqtyń ál-aýqaty tómen bolsa da, soǵys salǵan jaraqatty umytqysy keletin bolý kerek, ol zamanda kúressiz toı ótpeıtin. Besqala, Tashaýyz, Horezm jerine ataǵy shyqqan Qojanazar balýannyń shákirtterimen toıǵa barýy úlken meıramǵa aınalyp ketetin. Óıtkeni, Qojanazar balýan eshqashan júldeni úıine alyp ketken emes, barlyǵyn joq-jitikke taratyp berýshi edi.




Ábıbolla esimdi balaǵa qarshadaıynan kúrestiń qyr-syryn úıretip, Qojanazar balýan toılarǵa ertip baratyn. Balýandardyń jantalasa alysqanyna kózi úırene bersin degeni bolar. Kúres – mártter aınalysatyn is. Onda balýandar júlde úshin emes, namysqa túsip, arǵa talasady. Qojanazardyń ózi balýandyqqa baýlyp júrgen bul bala onyń týǵan jıeni-tuǵyn.

Ákesinen erte aıyrylǵan, aǵasy Qarlybaı soǵystan qaıtpaǵandyqtan sheshesiniń jalǵyz tiregi Ábıbolla bolatyn. Ol jastaıynan eńbekke aralasty. Maqta alqabynda qara jumystyń bárin isteı júrip, naǵashysynan kúrestiń ádis-tásilderin úırenýge de úlgerdi. Birte-birte óz qatarlarymen toılarda kúreske túse bastady. 17-18 jasqa kelgende eshkimge esesin jibermeıtin naǵyz balýanǵa aınaldy.

Qojeli óńirindegi ataqty jylqyshy Áshirbaı jalǵyz uly Nurmuhammedke súndet toı jasady. Bul toı onyń ıesiniń ǵana emes, sonymen birge Ábıbollanyń da atyn shyǵardy. Jas balýan alǵashynda birneshe balýandy jyǵyp, márege alqynbaı jetken.

- Bas júldege tigilgen túıe Ábıbolla balýanǵa buıyrdy, - dedi Qojanazar balýan. – Áshirbaı taǵy da júlde tikkeli otyr. Jeńilgenderdiń aryn arlaıtyndar bolsa, Ábıbollamen kúreske shyqsyn. Talapkerler bar ma?

Jap-jas jigittiń túıe balýandy jyǵyp, mereıi ústem bop turǵanyn kúrespen aınalysyp júrgen kópshilik qabyldaı almady. Talapkerler kóbeıip ketti. Syn saǵaty týdy. Talapkerlerdi túgel jeńse, túıe balýan atanatynyn, jeńilse, óziniń de, naǵashysy ári ustazy Qojanazar balýannyń da bedeli túsetinin uqqan Ábıbolla ishteı Jaratqannan járdem surap, alańda qasqaıyp turdy. Kóptiń biri bolmaı, biregeıi bolýǵa umtylǵan balýannyń osyndaı emtıhannan óteri haq. Qojanazar balýannyń senimi ári eldiń qoshemeti Ábıbollanyń kúshine kúsh qosty. Qarsylas shaq keltirmedi. Talapkerlerdiń bárimen beldesip márttik jasaǵan Ábıbolla, kúres bitkesin taǵy da bir erlik jasady. Jeńip alǵan bir túıe, eki ógiz, bes qoı, túrkimen kilemin qurdy aınalyp, jetim jesirge taratyp berip, elden bata surady.

-Turandy ýysynda ustaǵan babań Jalańtós bahadúrdiń arýaǵy jar bolsyn! Babań aq naızanyń ushymen alǵan jerdi aq bilektiń kúshimen alǵaısyń! Áýmın! – dedi Qojanazar balýan.

-Aýmın! Aýmın!! –dep bet sıpady jınalǵan jurt.

Qojanazardan soń el aqsaqaldary bata berdi. Erteńine Qojanazar balýan Qojeliden Nókis aýdanynyń «1 maı» ujymsharynda turyp jatqan Ábıbollanyń úıine keldi. Tamaq jep bolǵan soń «Endi mine, túıe balýan boldyń. Zaman ózgerdi. Atam zamannan beri toılarda kúresip dańqy jer jaryp júrgen balýandardyń basynan baq taıa bastady.Úkimet kúreske erekshe nazar aýdaryp, úıirmeler asha bastady. Sonda kózge tússeń túrli qalalarda bolatyn jarystarǵa aparatyn kórinedi. Ana Sapalaq balýan (Shamuratov) 1939 jyly sol kezdegi Qaraqalpaqstannyń astanasy Tórtkúldegi jarysta jeńip shyqqan bolatyn. Sosyn toıda kúreskendi qoıyp, biryńǵaı úkimettiń jarystaryna barady. Qazir el ony bas balýanǵa balap júr. Bizdiń dáýrenimiz ótti. Sen áli jassyń. Bolashaǵyń alda. Sondyqtan, ataqty balýan bolǵyń kelse, úkimettiń jarystaryna qatysýyń qajet» dep óz aqylyn aıtty jıenine.

Naǵashysynyń sózin eki etip kórmegen Ábıbolla kelisken syńaı tanytyp únsiz bas ızedi.

Qojanazar balýan ketken soń Ábıbolla dosy Ysmaıyl Asamadınovpen birge tynymsyz shuǵyldana bastady. Kúrestiń san qıly ádisterin biri ekinshisine úıretti. Nókistegi jarystarǵa ujymshar atynan baryp jeńispen oralyp júrdi. Sondaı jarystardyń birinde 1949 jyly ulttyq kúresten Ferǵana qalasynda ótetin aýyl jastarynyń spartakıadasyna joldama utyp aldy. Bul onyń aýyldan uzap shyqqan alǵashqy sapary bolatyn. Qatty tolqydy. Jolaı Hıýa, Buhara, Samarqan, Jyzaq, Tashkentti tamashalap qaraqalpaqstandyqtar Ferǵanaǵa bardy. Basqany qaıdam, 19 jastaǵy Ábıbollaǵa tamasha tatyǵan joq. Qııalynda únemi alda bolatyn jarys turdy. Taǵdyrynyń osy jarys nátıjesine baılanysty bolaryn ishteı sezetin-di.

Baǵy janyp spartakıadanyń jeńimpazy atandy. Resmı jarystarda jeńimpazdan soń ekinshi, úshinshi orynda alǵan balýandarǵa da syı-qurmet kórsetiletinine Nókiste kózi úırengen. Alaıda, «Gramota» degen jazýy bar qatty qaǵaz ben altyn medaldi alǵash kórýi bolatyn. Munysy jaqsy eken. «Bálensheniń toıynda túıe, Túgensheniń toıynda bıe uttym» dep júrmeısiń. Jeńisińniń aıǵaǵy – osy medal men gramota.




Elge kelgen soń Qojanazar balýan shákirti ári jıeniniń jeńisine qatty qýandy. Bul eleýli oqıǵany dastarhan basynda atap ótip otyrǵanda, úıge Qaraqalpaqstannyń ataqty balýandary Sapalaq Shamuratov pen Qadyr Qalandarovtar kirip keldi. Olar oqıǵa sebepkerin quttyqtap, eshqashan jaýyryny jerge tımegen Qojanazar balýanmen áńgime-dúken qurdy. Keter kezinde eki balýan birden oǵan qolqa saldy:

-Balýan aǵa, jaqsy shákirt daıyndaǵan ekensiz. Bul bala áli uzaqqa barady. Qalǵan jaǵynda súıegi sizdiki, etin bizge tapsyrsańyz... Qojanazar balýan kelisimin berdi. Endi Ábıbollany Sapalaq pen Qadyr balýandar jattyqtyratyn boldy.

1950 jyly Ózbek SSR-niń 25 jyldyǵy saltanatty jaǵdaıda atap ótiletin boldy. Oblystarda mereıtoıǵa arnalyp sporttyń ár túrinen jarystar uıymdastyryldy. Osy jylǵy ulttyq kúresten Qaraqalpaqstan chempıonaty da mereıtoı aıasynda ótti. Ustazdarynyń aıtýymen artyq salmaqtan arylyp, jeńil salmaqta kúresip júrgen Ábıbolla Sadyqov avtonomııalyq respýblıkanyń chempıony boldy.

Ózbekstan chempıonaty Tashkent qalasyndaǵy tsırk ǵımaratynda ótti. Kúresten basqa sport túrleri onsha damı qoımaǵan kez emes pe, belgilengen orynǵa kórermender syımaı ketti. Kúresti túrgelip turyp tamashalaǵandar da kóp edi. Osyndaı alqaly jıynda naǵyz balýan namysty qoldan berýi múmkin be?! Ábıbolla Ózbekstan chempıony ataǵyn jeńip alyp, jerlesteriniń mereıin ústem etti.

Bul chempıonattyń mańyzy óte zor bolatyn. Sebebi, jeńimpazdarǵa Ahshabad qalasynda ótkiziletin Orta Azııa jáne Qazaqstannyń spartakıadasyna joldama beriletin edi. Ábıbolla Sadyqov mashyqtanyp júrip aradan eki jyl ótkenin baıqamaı da qaldy. 1952 jyly Ashhabadta Orta Azııa jáne Qazaqstan quramalary dáýirdiń aıtýly jarysy sanalǵan spartakıadaǵa jınaldy. Qaraqalpaqstandyq Ábıbolla Sadyqov dodaǵa Ózbekstan quramasy sapynda qatysty.

Qaraqum qoınaýyndaǵy áli mármár qala atana qoımaǵan Ashhabad 22 jastaǵy Ámýdarııa jaǵalaýynan kelgen qazaqtyń qara balasyn armannyń asqaryna jetkizdi. Fınalda atamekeni - Qazaqstan chempıonyn jeńgen Ábıbolla Sadyqov Orta Azııa jáne Qazaqstannyń absolıýtt chempıony degen ataqqa qol jetkizdi. Buǵan deıin birde-bir qazaq ultynyń ókili mundaı ataqty ıelenbegen edi.

Ábıbollanyń ultyn bilip qalǵan Qazaqstan quramasynyń bapkerleri ony atajurtqa áketý úshin Nókiske keldi. Alaıda, Qaraqalpaqstan bıligi iri jarysta jeńiske jetken tuńǵysh balýanyn bermeý úshin qatty qarsylyq kórsetti. Ultaralyq kelispeýshilik týyndamaýy úshin bul másele jabýly kúıinde qaldy. Atajurtqa ketpek bolǵan armany adyra qalǵan Ábıbolla da biraz júnjigen. Qazaqstanǵa búıregi buratynyn bilgender, aıaǵynan da shala bastady. Sonyń saldarynan Ózbekstan Respýblıkasy «Pahtakor» sport qoǵamynyń 1952 jyly 3-6 qyrkúıekte Buharada, 1953 jyly 16-20 shildede Samarqanda Buhara ádisimen ótkizilgen spartakıadada úshinshi, ekinshi oryndarǵa qanaǵat qyldy.

«Aınalańdaǵylardyń saǵan degen qarym-qatynasyn bilgiń kelse, olardan oq boıy ozyp kór» degen halyq danalyǵy durys eken. Resmı Nókis pen Tashkent ony Odaq kólemindegi jarystardan únemi shettetip otyrdy. Osy joly baramyn-aý dep daıyndalyp júrgende tasadaǵy bireýlerdiń muny attap ótip ketkenin bilip talaı qynjyldy. Amal qansha?

Ómiriniń mazmuny balýandyqta dep bilgen Ábıbolla kúresti jalǵastyra berdi. 1954-1955 jylǵy Qaraqalpaqstan spartakıadasynda, 1957 jylǵy Qaraqalpaqstan chempıonatynda jeńimpaz bolsa, «Pahtakor» sport qoǵamynyń 1959 jyly Nókiste ótkizilgen spartakıadasynda 2-oryndy aldy. 1954-1955 jyldary Tashkent qalasynda ótken Ózbekstan chempıonatynda jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Ábıbolla Sadyqov sporttaǵy karerasyn aıaqtaǵan soń Nókis qalasyndaǵy «Pahtakor» sport qoǵamynda, ishki ister organynda qyzmet atqardy. Ol 1991 jyly 6 qyrkúıekte Nókis qalasynda dúnıeden ótti.1993 jyly 15 mamyrda balýan Ábıbolla Sadyqovty(1930-1991) eske alýǵa arnalǵan ulttyq kúresten alǵashqy týrnır ótkizildi. Sodan beri bul týrnır ishinara ótkizilip keledi. Nókis qalasyndaǵy bir kóshe dańqty balýannyń esimimen atalady.

Ábıbolla Sadyqov pen Dúrııa Jalǵasqyzynan órbigen 9 perzenttiń ekeýi - Polat jáne Parahatqa topyraq Besqala jerinen buıyrdy. Búginde Polattyń uly Aıtqalı Sadyqov Shymkent qalasynda shyǵatyn respýblıkalyq «Ýaqyt talaby» gazetiniń redaktory. Parahattyń eki qyzy Nókis qalasynda dáriger, uly – qurylysshy. Qalǵan jeteýi túgel atajurtqa oralǵan. Baqytjan – zeınetker, Aqtaýda, Gúlaıhan – kásipker, Saryaǵashta, Gúljámıla – dáriger, Taldyqorǵanda, Baǵıla – ekonomıst, Qaraǵandyda turady. Baýyrjan, Tólegen, Kámshat Almatyǵa qonys aýdarǵan. Alǵashqysy – dáriger, qalǵan ekeýi bıznes-ortalyqta qyzmet etedi.

Dúnıede qazaq kóp, Qazaqstan – jalǵyz. Qazaqtyń Qazaqstannan basqa suraýshysy joq. Túrli elderde ómir súrgen qandastar qazaq, Qazaqstan tarıhynyń jelge shashylǵan paraqtary ispetti. Olarsyz tarıhymyz túgel bolmaıtyndyǵy aıdan anyq. Keleshegimiz kemel bolýy úshin ótkennen ónege alýǵa tıispiz. Jyraqta ótken qazaqtyń jaryq juldyzynyń jarqyly búgingi urpaqtyń sanasyna sáýle túsirse degen oıdamyz.





Begabat UZAQOV


Avtor Begabat Uzaqov
Basty sózder: Sport,
Joǵary qaraı