Aýa raıy
Astana -26 °S
Almaty -1 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Rymǵalı Nurǵalıuly - «Abaı» entsıklopedııasy arqyly tuńǵysh tulǵalyq entsıklopedııanyń negizin qalaýshy

2020 jyldyń 30 qazan 2020 01:32

NUR-SULTAN. QazAqparat - Abaıdyń ómiri men aqyndyq jolyna arnalǵan entsıklopedııa kólemdi de kúrdeli eńbek. Entsıklopedııa Qazaqstan úkimetiniń 1990 jyldyń 22 aqpandaǵy «Abaı (Ibrahım) Qunanbaevtyń týǵanyna 150 jyl tolýyna ázirlik jáne ony ótkizý týraly» qaýlysyna sáıkes shyǵarylǵan bolatyn.

Entsıklopedııaǵa jınaqtalǵan materıaldarda aqynnyń tól shyǵarmalary men aýdarma týyndylaryna, qara sózderi men tarıhı-zertteý maqalalaryna jan-jaqty taldaý jasalǵan. Uly oıshyldyń fılosofııalyq, áleýmettik, dinı, psıhologııalyq, pedogogıklyq, ekononomıkalyq, etıkalyq jáne estetetıkalyq kózqarastary men dúnıetanymyna keń oryn berilgen. Abaıdyń ómir joly men ortasy, ustazdary men shákirtteri, ata-tegi, keıingi urpaqtary, shyǵarmalarynda atalatyn jer-sý ataýlary men esimder týraly maǵlumattar da mol. Entsıklopedııada aqyn shyǵarmalary taqyrybynda kúrdeli zertteýler júrgizgen ǵalymdar, onyń óleńderin aýdarǵan sheteldikter týraly da derekter bar. Aqynnyń ár jyldary jaryq kórgen basylymdary men Abaı týraly jeke ǵylymı –zertteý eńbekterine qysqasha anyqtama berilgen.

«Qazaq entsıklopedııasy» ázirlegen kitap - Qazaqstan tana emes, búkil Orta Azııa respýblıkalary tarıhynda alǵash shyǵarylǵan jeke mádenıet, ádebıet kaıratkerine arnalǵan birinshi entsıklopedııalyk basylym bolyp tarıhqa endi. Kitapty ázirleýge 200–ge tarta respýblıkamyzdyń ǵalymdary men kórnekti abaıtanýshylar, sheteldik avtorlar qatysty. Abaı entsıklopedııasynyń avtorlary men shyǵarýshylardyń bir tobyna Zákı Ahmetov, Mekemtas Myrzahmetov, Rábıǵa Syzdyqova, Muhtar Qul-Muhammedke 1996 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵy berildi.

Taralymy júz myń dana, júz jıyrma eseptik baspa tabaqpen shyqqan entsıklopedııalyq basylymnyń Bas redaktory fılologııa ǵylymynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, qazaq teatrtanýshy jáne teatr synynyń negizin qalaýshy, jazýshy, Qazaqstannyń memlekettik syılyǵynyń ıegeri Rymǵalı Nurǵalıuly boldy.





Kórnekti ádebıettanýshy ǵalym entsıklopedııany qalaı daıyndaǵandary týraly jazbasynda Bas redaktor Rymǵalı Nurǵalıuly bylaısha alǵy sóz jazǵan: «Halqymyzdyń uly aqyny jáne oıshyly Abaı (Ibrahım) Qunanbaıulynyń ómiri men aqyndyq jolyna jan-jaqty sholý jasap, ádebı murasyn ǵylymı turǵydan taldaýdy maqsat ettik. Osy oımen aqynǵa qatysty ataýlardy meıilinshe mol qamtýdy kezdep, alfavıt sóztizbeni jasamas buryn, oǵan engiziletin ataýlardy ishteı shartty túrde mynadaı taqyryptar boıynsha jınaqtadyq: 1) Aqyn shyǵarmalary; 2) Abaı shyǵarmalarynyń keıipkerleri 3) Abaı jáne ádebıettaný ǵylymy; 4) Abaı jáne til bilimi ǵylymy; 5) Abaı jáne Shyǵys ádebıeti; 6) Abaı jáne Batys ádebıeti, 7) Abaı jáne orys ádebıeti; 8) Abaı jáne týysqan halyqtar ádebıeti; 9) Aqynnyń dúnıetanymy, kózqarastary; 10) Abaı jáne óner; 11) Abaı ósken orta; 12) Abaı shyǵarmalaryndaǵy geografııalyq ataýlar; 13) Abaı shyǵarmalarynyń basylymdary; 14) Baspasóz jene Abaı zertteýshiler; 15) Abaı syılyǵynyn laýreattary. Osy negizgi taqyryptar boıynsha jınaqtalgan sóztizbe Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń ǵylymı ınstıtýttary men respýblıkanyń Joǵary oqý oryndaryna, abaıtaný máselelerimen aınalasyp júrgen belgili ǵalymdarǵa, ádebıet, til mamandaryna, jazýshy - jýrnalısterge, tarıhshy-etnograftarǵa, óner qaıratkerlerine, kompozıtorlar men mýzyka zertteýshilerge úlestirilip bepilip, talqylaýdan ótkizildi. Mazmundyq jaǵynan keńeıtile túsken sóztizbe Qazaq entsıklopedııasy Bas redaktsııasynyń arnaıy otyrysynda qaralyp, bekitildi. Sóıtip, bolashaq entsıklopedııanyń sóztizbesine 2 myńǵa tarta ataý engizildi. «Abaı» entsıklopedııasynyń avtorlary negizinen abaıtaný máselelerimen aınalysyp júrgen belgili ǵalymdar, zertteýshiler, jazýshylar, jýrnalıster. Ónerdiń sala-salasy boıynsha aqyn murasyn zerttep júrgen búgingi ǵalymdarmen qosa, kezinde abaıtaný ǵylymyna belgili dárejede úles qosyp, aqyn murasy jaıly alǵash tujyrymdy pikir aıtqan, dúnıeden ótken marqum Muhtar Áýezovten bastap, Qudaıbergen Jubanov, Álkeı Marǵulan, Ahmet Jubanov, Qajym Jumalıev, Beısenbaı Kenjebaev, Táken Álimqulov, A. Nurqatov, Á. Jırenshın. K. Ómirálıev t. b. maqalalaryn da paıdalandyq. Bul ǵalymdar materıaldarynyń óz ýaqytyna tán til men stıldik erekshelikterin sol qalpynda saqtadyq».

Bıylǵy Abaıdyń 175 jyly aıasynda osy «Abaı» entsıklopedııasynyń Bas redaktory bolǵan marqum, belgili ǵalym Rymǵalı Nurǵalıulyna ózi týyp ósken Abaı aýdanynda eskertkish bıýst ornatyldy. Rymǵalı Nurǵalı - ulttyq ádebıettanýdyń sapalyq turǵydan bıik deńgeıge kóterilýine zor úles qosqan tulǵa. Onyń «Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry» atty zertteýi ádebıettiń júz jyldyq kelbetin tutas kúıinde zerdeletetin eleýli eńbek. Osy oraıda ulaǵatty ustazdyń tálimin kórgen azamattardyń estelik pikirlerin oqyrmandar nazaryna usynýdy paryz sanadyq.


Muhtar Qul-Muhammed

QR Parlament Senatynyń depýtaty, akademık

Rymǵalı Nurǵalı - jańa zamandaǵy renessanstyq tulǵa. Osy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti atyn ıemdengen Gýmılev bir adamnyń sýyrylyp alǵa shyqan úrdisin «passıonarlyq» dep ataǵan. Ol adam qoǵamnyń úlken ıntellektýaldyq kúshterin ózimen birge ertip áketedi. Onyń artynan órkenıettiń dúmpýi oryn alady. Eger biz ejelgi Mysyrdyń, ıa bolmasa, kóne Qytaıdyń tarıhyn alyp qarasaq, ondaı qoǵamdyq qubylystardy kóptep kóre alamyz. Mysaly, Eshıldyń, Evrıpıdtiń, Sofokldyń tragedııalary búkil drammatýrgııany, onyń ishinde tragedııa janryn adam balasy buryn-sońdy bilmegen bıigine kóterdi. Áli kúnge deıin olardyń shyǵarmalary álemniń eń úzdik teatrlarynda adamzat aqyl-oıynyń asyl qazynasy retinde qoıylyp júr. Mine, sol sııaqty qazaqtyń aqyl-oıynda osyndaı úlken qozǵalysty jasaǵan uly Abaı boldy. Sol Abaıdyń týǵan topyraǵynda Rymǵalı Nurǵalı dúnıege kelgen. Onyń fenomenin jáne renessanstyq tulǵa retindegi qupııasyn osy topyraqtan izdeý qajet.


T.V. Krıvoapova, M. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń professory

Rymǵalı Nurǵalı - 80-90 jyldardaǵy ádebıettegi «aqtańdaqtarǵa» qatysty maqalalary tyń ǵylymı-teorııalyq tujyrymdamalarymen, ómirsheń oı-pikirlerimen baǵdarlyq sıpat aldy. Kezinde qaıta túlegen oı-sana kóshin bastaǵan osy zertteýler urpaqqa ulaǵattyq jol kórsetken ádebıettegi ulttyq rýhtyń kórkemdik qýatyn taný men tanytý bolatyn. Bul ustanymǵa ol úlken daıyndyqpen keldi. Ǵalym burynǵy zertteýlerindegi HH ǵasyr ádebıetine qatystysyn iriktep alyp, ádebıettegi rýhanı úndestikti, ıdeıalyq birlikti, san qıly kórkemdik ádis-tásilder men aǵym-baǵyttar toǵysyn saralaý arqyly ǵasyrlyq ádebıettiń ulttyq kelbetin aıqyndap berdi. «Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry» atty zertteý eńbegi – qazaq ádebıetiniń «aqtańdaǵyna» aınalǵan aqyn-jazýshylar shyǵarmashylyǵyn ýaqyt talabyna saı tanytqan joba, HH ǵasyr ádebıeti kórnekti tulǵalarynyń ádebı muralaryn tutas bir kórkemdik qubylys retinde qaraý kontseptsııasyn usynǵan kúrdeli zertteý.

Sonymen qatar ol M.Áýezov shyǵarmashylyǵynyń alǵashqy kezeńderin, uly qalamgerdiń dramatýrgııasyn monografııalyq turǵydan zerttegen. Qazaqtyń alǵashqy rejısseri, kórnekti dramatýrg J.Shanın murasyn jan-jaqty tanytty, 20-30 jyldardaǵy qazaq ádebıeti ujymdyq monografııasyna (1997) avtor boldy. «Abaı» entsıklopedııasynyń bas redaktory, 11 - synypqa arnalǵan Qazaq ádebıeti oqýlyǵynyń avtorlarynyń biri. «Qazaq SSR. Qysqasha entsıklopedııa», «Ol kim? Bul ne? Shákirt entsıklopedııasy», «Islam», «Abaı», «Fılosofııalyq sózdik», «Álemde talaı qyzyq bar», «Bozdaqtar. Estelikter kitaby» sııaqty entsıklopedııalar men serııalardyń, jobalardyń, ádebıet pen óner, estetıka men teatr máselelerin sóz etetin kóptegen esse, portret, sholý, maqalalar tsıkliniń avtory.


Qunypııa Alpysbaev

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory

Ulttyń ulaǵatyn, halyqtyń kisilik kelbetin aıqyndaıtyn qundylyqtardy erkin meńgergen eren tulǵalar qatarynda turǵan daralardyń biri akademık Rymǵalı Nurǵalı edi. «Eń aldymen sóz bolǵan!» deıtin uǵymdy ustansaq – ádebıet atty uly bolmystyń adamzat ǵumyryndaǵy ardaqty ornyn, arda tulǵasyn baǵamdaımyz. Osy bir kúrdeli jaratylystyń «jan dúnıesin», «arhıtektonıkasyn» biregeı bilimdilikpen zerttep-zerdeleý salasy ózgeshe bir álem ekenin túsinemiz. Múmkin bul – aǵartýshy, ustaz, tálimger deıtin tekti ataýlardyń alǵy murattarymen astasyp jatqan álem shyǵar...

Búgingi ýaqyt talabyna, táýelsizdik tuǵyryna, demokratııa prıntsıpterine sáıkes ıdeıa, pikir aıtýǵa sonaý toqyraý, saıasat buǵaýy ústemdik etip turǵan kezeńniń ózinde Rymǵalı Nurǵalıdyń batyl qadam jasaǵanyn kóremiz. Ásirese, onyń ǵylymı obektisiniń eń kúrdeli, mańyzdy, arnaly salasyna aınalǵan M.Áýezov ómirine, tvorchestvosyna qatysty, klassık jazýshynyń tuńǵysh romany «Qıly zamannyń» zerttelý, jaryq kórý tarıhyna baılanysty keltirilgen derekter jyldar qatparynda qalǵan qyzyq qıyrlarǵa jeteleıdi.

Ol árqashanda, tatymsyz talastar men táleısiz tartystardan, dáregeısiz daýlar men syn kótermes sypsyńdardan bıik turatyn tulǵa edi. Keshegi «jaý» atanǵan jaryq juldyzdardyń injý-marjandaryn tarıh tozańdarynan arshyp, búgingi urpaqtyń ulaǵat tanymyna aınaldyrýynyń tóte joldaryn izdeıtin. Jas kezinen janyna jebeý bolǵan, jaratylysyna demeý bolǵan arystardyń, Abaıdan arqaý tartyp Áýezovke noqta basyn ustatyp ketken kemeldikterine súıinetin, súıinip júrip olardyń rýhtarynyń qupııasyna úńile beretin.

«Alash» uranymen ushtasqan ustazdyq ulaǵaty men tálimgerlik tárbıesi óz bıiginen alasarmaǵan qalpynda sanada saırap jatyr, ol – «akademık Rymǵalı Nurǵalı izi» dep atalady. Qazaq entsıklopedııasyn basqarý barysynda ult múddesin kózdeıtin, urpaq ıgiligine qyzmet etetin san alýan ozyq ıdeıalardyń, baısaldy bastamalardyń uıtqysy bolyp, olardyń júzege asýy jolynda barynsha ter tógip, erekshe mol qajyr-qaıraty men telegeı teńiz bilimin molynan jumsady. Tuńǵysh ret qurastyrylǵan Ulttyq entsıklopedııa basylymdaryn, ǵylymı teorııalyq turǵydan alyp qarasaq, jańa da bıik deńgeıge kóterdi. Professor Rymǵalı Nurǵalıdyń bas redaktorlyǵy kezinde «Qazaq SSR. Qysqasha entsıklopedııa», «Ol kim? Bul ne?», «Shákirt entsıklopedııasy», «Shańyraq», «Svod pamıatnıkov ıstorıı ı kýltýry Kazahstana», «Islam», «Fılosofııalyq sózdik», entsıklopedııalyq prıntsıppen jasalǵan «Aıqap», Álıhan Bókeıhan «Tańdamaly», «Álemde talaı qyzyq bar» tárizdi dúnıetanymdyq máni zor eńbekterdiń shoǵyr-shoǵyrymen dúnıege kelýi – sol sony da, tyń bastamalardyń iske asýynyń jarqyn kórinisi. Ol «Abaı» entsıklopedııasy arqyly qazaq tilindegi tuńǵysh tulǵalyq entsıklopedııanyń negizin qalady.

Rekeńniń ǵalymdyq daryny qandaı bıikten kórinse, onyń ustazdyq sheberligi de sol bıikten tabylatyn.

Áshirbek Kópish

Jazýshy

Búgingi ýaqyt talabyna, táýelsizdik tuǵyryna, demokratııa prıntsıpterine sáıkes ıdeıa, pikir aıtýǵa sonaý toqyraý, saıasat buǵaýy ústemdik etip turǵan kezeńniń ózinde Rymǵalı Nurǵalıdyń batyl qadam jasaǵanyna kóz jetkizýge bolady. Ásirese, onyń ǵylymı obektisiniń eń kúrdeli, mańyzdy, arnaly salasyna aınalǵan Muhtar Áýezov ómirine, tvorchestvosyna qatysty, onyń tuńǵysh romany «Qıly zamannyń» zerttelý, jaryq kórý tarıhyna baılanysty derekter jyldar qatparynda qalǵan qyzyq qıyrlarǵa jeteleıdi.

Ol buǵan deıin biz oqyp-tanysyp kelgen ádebıettegi protsesterge múlde jańa kózqarastar júıesin ákeldi. Onyń lektsııa kezindegi shyn mánindegi revoıýtsııalyq taldaýlary, qaıdaǵy bir kitaptardan jazyp alyp kelgen úzindileri men zamanǵa qarama-qaıshy keletin logıkalyq dálelderi, adam men ýaqyt arasyndaǵy birlik pen qarama-qarsylyq kúresinen paıda bolǵan aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalaryn jańasha baǵalaı bilýi buryn-sońdy estip, batylymyz jetip oılap kórmegen dúnıeler edi! Keńestik qazaq ádebıeti týraly aıta otyryp, ol týysqan halyqtar ádebıetine, orys jáne batys ádebıetine, tipti dúnıejúzi halyqtarynyń shyǵarmalaryna erkin qanat jaıyp shyǵa keletin. Tipti, Abaıdyń arǵy jaǵyn tirep turǵan qazaq aqyndaryn kóne grek oıshyldarymen, Shyǵys ǵulamalaryn Egıpet pıramıdalarymen salystyryp oqyǵan lektsııalary qazir de esimizde tur.

Serikzat Dúısenǵazy, aqyn,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty

Adamdy ómir jolynda bıikke jeteleıtin ata-anadan keıin eń ulyq adam ustaz ekeni aqıqat. Sol jolda taǵdyr maǵan myqty ustaz jolyqtyrdy. Ol alty Alashqa aty málim – akademık Rymǵalı Nurǵalı.

Qazaq ádebıettaný, ádebı syn salasynda ózindik stıldik órnek qalyptastyrǵan uly tulǵalardyń biri QR UǴA akademıgi, QR Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń ǵylymy men tehnıkasyna eńbegi sińgen qaıratker. Ustazben alǵash jolyqqan sátimnen bastap ómiriniń sońyna deıin qasynda júrgen kezderim áli kúnge deıin kóz aldymda.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń joǵary kýrsynda oqyp júrgen kezimiz edi. Oqý jyly bastalǵan kúni top bolyp sabaq kestesimen tanysyp jatyrmyz. Kestemen tanystyryp turǵan top starostasy bizge «Alash urandy ádebıet» páninen QR UǴA korrespondent-múshesi, professor Rymǵalı Nurǵalı dáris oqıtynyn aıtty. Atyn mektepte oqyp júrgen kezimde entsıklopeıanyń alǵashqy betinen ǵana oqıtyn áıgili ǵalym dárisin tyńdaımyn degen úsh uıyqtasam oıyma kirmegen jaıt edi. Shynymdy aıtsam, ol kisiniń sabaǵy bolatyn kúndi asyǵa kúttim. Sodan aldyńǵy sabaq bitip, M.Áýezov atyndaǵy dárishanada kelesi dáristiń bastalýyn kútip otyrǵanbyz. Qasymdaǵy kýrstastarymmen aldaǵy bolatyn sabaqtardy talqylap daýryǵýymyz qyza túsken edi. Bir qyzdyń «Aǵaı kele jatyr» degen daýysy sańq etti de, dabyrlap otyrǵan stýdentter tym-tyrys bola qaldy. Qarasam, esikten shashyn artyna qaraı qaıyrǵan, atjaqty, ashań júzdi, aryqsha kelgen uzynsha boıly oqytýshy kirip kele jatyr eken. Men úshin bala kúnimnen sýretinen tanys adam kózime ottaı basyldy. Al, aǵaıymyz kirdi de shuqshıyp túgendep jatpastan dárisin bastap ketti. Baıqaǵanym, dáris oqyǵan kezde birtindep bastap, ary qaraı baýyryn jaza shapqan tulparlarsha kósilip kete beredi eken. Alash qaıratkerleri týraly kól-kósir derekter, neshe túrli biz estimegen tyń jańalyqtar professordyń aýzynan altyn qazynadaı tógilip jatty. Bilimi ushan-teńiz, orta ǵasyrlardaǵy otaýyz sheshenderdeı sheshilip sóıleıtin, aýdıtorııany urshyqsha ıiretin oqytýshyny tobymyzben qatty jaqsy kórip kettik. Bárimizdiń ol kisige degen qurmetimiz de erekshe boldy. Biraq ol kezde men keleshek ómirimniń osy aǵaımen tikeleı baılanysta bolatynyn bilgen joq edim. Bul ádebıet teoretıgi, alashtanýshy ǵalym Rymǵalı Nurǵalı bolatyn.

Bıyl týǵan jeri Qaınarda seksen jyldyǵyna oraı eskertkish-bıýsti ashyldy. Semeıdegi Shákárim atyndaǵy ýnıversıtette ótken respýblıkalyq konferentsııaǵa jáne bıýsttiń ashylýyna Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqovtyń tapsyrmasymen bir top delegatsııa baryp qaıttyq. Delegatsııa quramynda aǵaıdyń eń alǵashqy shákirti, professor Qunypııa Alpysbaev, shákirtteri, professorlar Raqymjan Turysbek, Janat Áskerbekqyzy, Qarlyǵash Sarekenova, aqyn Dáýletkereı Kápuly bardy. Ol bir este qalatyn keremet sapar boldy. Osy sharalardy uıymdastyrǵan «Abyraly - Degeleń» qorynyń prezıdenti, metsenat Marat Qurmanbaevqa alǵystan basqa aıtarymyz joq.

Mirjaqyp Dýlatovtyń Abaıǵa arnap aıtqanyndaı, Ardakúreń ustazymnyń qaıtys bolǵan kúni bizden qanshalyqty alystaǵan saıyn rýhy sonshalyqty jaqyndaı beretinine kózim jetip keledi. Aǵaıdyń aqylyn, ázildep tıispese júre almaıtyn daýysyn saǵynamyz. Ol máńgilik saǵynyshqa aınalǵanyna da on jyldan asypty.


Avtor Mahat Sadyq
Basty sózder: #Abai175, Qazaqstan tarıhy,
Joǵary qaraı