Aýa raıy
Nýr-Sýltan +7 °S
Almaty +14 °S
valıýta baǵamy
USD 449.85
EUR 485.43
RUB 5.71
CNY 70.69

Tanymal tarıhshy Altyn Ordanyń dál qaı kúni kúıregenin aıtty

2021 jyldyń 28 qazan 2021 12:00

ATYRAÝ. QazAqparat – QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaev tarıhı derekterdi alǵa tarta otyryp, Altyn Ordanyń kúıregen kúnin atady, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.

«Atyraýda ótip jatqan «Ulyq ulys – Altyn Orda» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııanyń paneldik otyrysynda QR UǴA akademıgi, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaev «Altyn Ordanyń kúıreýi máseleleri» atty baıandama oqydy.

«Altyn Ordanyń tarıhnamasyndaǵy birshama táýir zerttelgen máselelerdiń birine, onyń saıası tarıhynyń máseleleri jatady. Degenmen de, áli de bolsa bul máselede tolyq zerttelip bolmaǵan, óz zertteýshilerin kútip jatqan taqyryptar barshylyq. Solardyń biri - Altyn Orda tarıhynyń sońǵy kezeńi, ıaǵnı onyń kúıreýi. 260 jyldyq tarıhy bar Altyn Orda tarıhyn shartty túrde - qurylý men qalyptasý, kúsheıý men nyǵaıý jáne ydyraýshylyq pen kúıreý kezeńderi dep úshke bólýge bolady. Joshy Ulysynyń qurylýy men qalyptasýy – 1225-1312 jyldary, kúsheıýi kezeńi – 1312-1359 jyldar aralyǵynda bolsa, al ondaǵy ydyraýshylyq úderister men kúıreýi 1360-1502 jyldary ótedi. Ydyraýdyń tereńdeý barysynda bul memleket – Úlken Orda ataýyna ıe bolady», - degen tarıhshy Úlken Ordanyń kúıreý úderisi qalaı júrgenine toqtaldy.

«1395-1396 jyldardaǵy Ámir Temirdiń Altyn Ordaǵa jasaǵan ekinshi joryǵy men tonaýshylyqtarynyń qandaı aýyr bolǵany belgili. Tarıhshylar buny «Altyn Ordanyń omyrtqasy úzildi» dep baǵalaıdy. Osy joryqtan keıin Altyn Orda tarıhynda uzaqqa sozylǵan ydyraýshylyq dáýiri bastalady. Bul dáýirdiń alǵashqy kezeńi 24-25 jylǵa sozylyp, Altyn Ordanyń saıası sahnasyna jańa tulǵalardy – Edige bıdi, tuqaıtemirlik Qutlyq Temir handy, Tas Temir handy, Shádibek handy, Orys hannyń uly Qoıyrshaq handy, Toqtamys hannyń uldary – Jalaladdındi, Japarberdini, Kebekti, Kárimberdini, Qadyrberdini jáne taǵy basqa tulǵalardy shyǵarady. Bul tulǵalar ydyraý úderisiniń alǵashqy kezeńinde jekelegen ulystarda han bolyp, shırek ǵasyr boıy ortalyq bılikti ıelený úshin aıaýsyz kúrester júrgizedi», - dedi ǵalym.

Sondaı-aq, ol Altyn Ordada ortalyq bıliktiń álsireýi men ondaǵy saıası turaqsyzdyqtar Qyrym, Qajytarhan, Bulǵar, Sibir, Mańǵyt jáne Ózbek ulystaryn oqshaýlandyra túskenin atady.

«Úmitkerler osy ulystarda han bop saılanyp, ortalyq bılikke umtylady. Ataqty Edige bıdiń tarıhı tulǵalyq bolmysy osy kezeńde aıqyn kórinip, ol «dúrbeleń jyldar» kezeńindegi Mamaı bı sekildi bılikke aıtqanyn eki etpeıtin handardy otyrǵyzý arqyly ortalyq bılikti saqtap qalmaq bolady. 1405 jylǵa deıin Toqtamys hannyń ózimen, odan keıin onyń uldarymen kúresip, aqyry, 1419-1420 jyly, 63 jasynda Toqtamys han uly Qadyrberdi hanmen ótken ashyq shaıqasta naǵyz erlershe qaza tabady», - degen zertteýshi Edige bıdiń qazasynan keıin Altyn Ordadaǵy saıası daǵdarys odan ári órshigenin eske saldy.

Bereket Káribaevtyń aıtýynsha, Joshy ulysyndaǵy bılikke talasqan kúresterdi taǵdyryn handardy qoldaǵan jergilikti bıler men bekterdiń baǵyty men ustanymdary sheship otyrǵan.

«Altyn Orda tarıhynda 1502 jyldyń 15 maýsymy - naqty aıtqanda Úlken Ordanyń, al jalpy alǵanda, Altyn Ordanyń tolyǵymen kúıregen kúni bolyp esepteledi.

Joǵaryda aıtylǵan barlyq oılarymyzdy túıindeı kele mynadaı jalpy tujyrymdar jasaımyz. XV ǵasyr basynda Altyn Ordada memlekettik ıdeologııanyń álsireýi óz kezeginde ortalyq bılikti quldyratsa, kerisinshe, jergilikti óńirlerdegi etnostardyń ózindik ıdeologııasyn qalyptastyryp, olardyń derbestikke umtylýyn kúsheıtedi. Osy baǵyttaǵy kúrester saıası ómirde anyq baıqalyp, aqyrynda XV ǵasyr sońynda ımperııany ábden álsiretip, ony tarıh kóshinde qaldyrady. Bir ókinishtisi, Altyn Ordanyń naqty kúıregen kúni eshbir jazba derekte saqtalmaı, tek ony qulatqan Qyrym hany – Meńli Kereı hannyń bir sóıleminde ǵana aıtylady», - dedi Bereket Káribaev.


Joǵary qaraı