Aýa raıy
Astana -23 °S
Almaty 1 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Ustazdar kúni: Koreıada qazaq tilin oqytatyn professormen suhbat

2020 jyldyń 4 qazan 2020 18:59

NUR-SULTAN. QazAqparat – Qazan aıynyń alǵashqy jeksenbisinde Qazaqstanda muǵalimderdiń kásibı merekesi toılanady. Bul kúni elimizde ustazdardyń eńbegi ulyqtalyp, aıryqsha syı-qurmetke bólenip jatady. Bul oraıda el aýmaǵynda ǵana emes, shet elderde bilim berip júrgen mamandardy da umytpaýymyz kerek. Solardyń biri – Ońtústik Koreıa jastaryna qazaq tilin úıretip júrgen oqytýshy, Hangýk shet tilderi ýnıversıtetiniń professory Álııa Ábjanqyzy Quryshjanmen suhbattasqan edik.

Álııa hanym, sizdi Qazaqstanda atap ótiletin Ustazdar kúnimen shyn júrekten quttyqtaımyz jáne tabysty eńbek tileımiz! Eń aldymen ózińiz týraly aıtyp berińizshi, qaıda týyp-óstińiz, qaıda bilim aldyńyz?

Men Almaty qalasynda týdym. Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń Fılologııa fakýltetinde Jalpy til bilimi kafedrasynda oqydym. Sol kezden bastap qostildik máselelermen aınalysa bastadym. Dıplomymdy sodan qorǵaǵanmyn, QazUÝ-da qalyp sabaq berdim, birte-birte ǵylymı zertteý jumystaryna aralastym.

Shamamen 1996-jyldary Fılologııa fakýltetinde jumys istep júrgenimde QazUÝ-ǵa birinshi kompıýterler kele bastady. 12 dana Apple Macintosh kompıýteri kelgende, olarmen qazaq tilin oqytatyn esh kontent bolmady. Nemis tili baǵdarlamasyn Berlınnen, ıspan tilin – Madrıdten, aǵylshyn tilin – Brıtanııa nemese Amerıkadan alýǵa bolady. Al qazaq tilin oqytatyn baǵdarlamany qaıdan tabamyz? Sondyqtan alǵashqy baǵdarlamalardy sol jyldary ózimiz jasaı bastadyq.

Bul jumystar QazUÝ-daǵy mehanıka-matematıka fakýltetiniń Ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda júrdi. Ondaǵy baǵdarlamashylar burynnan óte myqty edi. Apple kompıýterleri alǵash kelgende qazaqsha shrıft te bolmaǵan. Sondaǵy qosymsha áripterdi de bizdiń baǵdarlamashylar jasap shyqqan. Kezinde naǵyz patrıot mamandar – akademık N.T Danaev, akademık Sh.S. Smaǵulovtar osyǵan erekshe mán bergen. Olardy kompıýterlik oqytý baǵdarlamalarynyń pıoneri dep ataýǵa bolady. Osylaı Apple, IBM kompıýterlerine QazUÝ qabyrǵasynan 20 shaqty oqytý baǵdarlamasyn shyǵardyq. Oqytýshylyqpen qatar birneshe jobada kontenmeıker/mazmun jasaýshy retinde jumys istep júrdim. Osynyń arqasynda Amerıkaǵa shaqyrtý aldym.




− AQSh-ta qandaı tájirıbe jınadyńyz? Stýdentterge qazaq tilinen sabaq berdińiz be?

Bizdiń bir baǵdarlamamyzdy Amerıkadaǵy Indıana ýnıversıtetiniń professory, Orta Azııa departamentiniń basshysy Ýılıam Fırman kórdi, onymen 2000 jyldary QazUÝ-da tanystyq. Biz ol kezde QazUÝ-da IBM-ge arnalǵan úshdeńgeıli oqytý baǵdarlamasyn ázirlep jatqanbyz. Sonyń ádistemesi, kontenti qandaı bolatynyn professorǵa kórsettim, uzaq sóılestik. Professor Fırman bes tildi jetik meńgergen, Orta Azııany zertteý salasyndaǵy óte ataqty maman. Bizge baǵyt-baǵdar qajettigin túsinip, meni AQSh-qa konferentsııaǵa shaqyrdy. Odan keıin Indıana shtatynyń ýnıversıtetine muǵalim retinde qatystyrdy. Bul – 1930-jyldarynan bastap Іshki Azııa máselelermen aınalysatyn Amerıkadaǵy eń ataqty ýnıversıtet. Orta Azııany zertteıtin birinshi ǵylymı-zertteý ınstıtýty da sol ýnıversıtette ashylǵan.

Ol kezde AQSh-ta Orta Azııa tilderine kóp mán beriletin. Men kelgende professor Talant Maýqanuly qazaq jáne uıǵyr tilderinen sabaq beretin. Men kelip-ketip Visiting instructor boldym, ol kisi departamenttiń shtattaǵy professory bolǵan. Menińshe, ol qazir Sıetl Vashıngton ýnıversıtetinde sabaq beredi. Indıana ýnıversıtetinde ǵajap áriptesterim boldy. Túrikmen tilinen eki muǵalim, ázerbaıjan tilinen – eki muǵalim, ózbek tilinen – 3-4 muǵalim bar edi. Túrik tili men basqa tilder de bolǵan. Qazaq tilinen men ekinshi muǵalim bolyp, stýdentterge eki deńgeı usyna bastadyq. Sol kezde oqytý kýrstaryn, aýdıo men lıngafon kýrstaryn ózimiz ázirledik.

Maýsym basynda QazUÝ-daǵy semestrimdi bitirip AQSh-qa ketemin, tamyzdyń aıaǵynda qaıtyp kelip, 1 qyrkúıekte óz aýdıtorııama sabaqqa kiremin. Amerıkada bir jazǵy ıntensıv kýrsta úsh kásibı semınar alatynbyz. Ádisteme týraly, aýdıomen, vıdeomen jumys isteý, oqytý materıalyn daıyndaý syndy óte paıdaly sabaq berip, biliktiligimizdi jetildiretin. Sol jerge myqty mamandardy, ádiskerlerdi, zertteýshilerdi shaqyryp, álemdik tájirıbesimen tanystyryp turatuǵyn. 2000 jyldary bizde áli kompıýter, oqytý tehnologııalar taraǵan joq, jasaý tájirıbemiz de joq. Barlyǵyn jańadan úırenetinbiz. Ózime paıdasy tıdi, talaı nárseni meńgerip alǵanmyn. Indıana ýnıversıtetinde kitap jáne aýdıo túrinde oqytý kýrstaryn shyǵardyq, mýltımedıalyq ınternet modýl daıyndadyq. Almatyǵa qaıtyp kelip, Mehmattaǵy mamandarmen sondaı baǵdarlamalardy ózimiz jasaı bastaǵanbyz. Sondyqtan bir jaǵynan zertteýshi, ekinshi jaǵynan – úırenýshi bolyp, talaı nárseni jetildirýge týra keldi, men úshin jaqsy mektep boldy.

Osylaısha 2001-2008 jyldary AQSh-qa baryp-kelip, QazUÝ-de sabaq berip júrdim. Árıne, qıyn boldy. Qarqyndy kýrstyń ózi aýyr júkteme edi. Arasynda qyzmetkerlerge beriletin jeńildikti paıdalanyp, tildik kýrsqa baratynmyn. Bir jaǵynan ózim amerıkalyq aýdıtorııaǵa qazaq tilinen sabaq beremin, odan keıin aǵylshyn tilinen kýrs alamyn. Metodıkany synyptyń eki jaǵynan da kóre aldym, biraz nárseni uǵynyp aldym. Amerıkadan elge kelgende anam jylap jibergen, óıtkeni bir jazdan 6-8 kelige aryqtap kelgenim bar. Eshteńe ońaı kelmeıdi, ár nárseniń quny bolady. Jalpy Indıana ýnıversıtinde óte myqty departament boldy, sonda sáti túsip barǵanyma óte rızamyn. Orta Azııadan kelgen túrli mamandar jınalyp, óte kúshti ujym boldy. Qazir ondaı baǵdarlamalar meniń bilýimshe, azaıyp ketti. Sebebi Amerıkadaǵy saıasat fokýsyn ózgertti. Qazir onda túrik, ózbek, ázerbaıjan tilinen 1-2 kýrs qalǵan shyǵar.




− Ońtústik Koreıaǵa qalaı jol tústi? Onda neshe jyl jumys istep kele jatyrsyz?

Men QazUÝ-da sheteldikterge arnalǵan daıyndyq fakýltetinde jumys istegenmin. Sol jerde sheteldikterdi qazaq tiline oqyta bastaǵanbyz. Birinshi toptarymyz aralas boldy – eki amerıkalyq, bir polıak, bir Beıjińnen kelgen qytaı jáne koreı stýdent bar edi. Ortaq til bolmaǵandyqtan olarǵa birden qazaqsha sóılesýdi úırettik. Ol kezde aǵylshyn tilinde oqýlyq, materıal az edi, tek orystildi aýdıtorııaǵa arnalǵan «Qyryq sabaq» kitaby men aǵylshynsha-qazaqsha bir shaǵyn sózdik bolatuǵyn. Sondyqtan olardy oqytatyn barlyq kýrsty ózimiz jasadyq. Bizdiń alǵashqy stýdentterimizdiń biri koreıalyq Son En Hýn birneshe jyl Almatyda oqydy. Daıyndyq fakýltetin bitirip, QazUÝ-da qazaq bóliminde oqyǵan, keıin Ǵylym akademııasynyń Tarıh, etnografııa jáne arheologııa ınstıtýtynda dıssertatsııasyn qorǵap, Koreıaǵa qaıtty. Ol ózin aqyldy, myqty, tózimdi maman retinde kórsetti. Meniń bilýimshe, ol Qazaqstanda ǵylymı taqyryptan qorǵaǵan birinshi koreı azamaty boldy. Kóp jyldan keıin meni Seýlge jumysqa sol kisi shaqyrdy. Ol Hangýk sheteltaný ýnıversıtetinde Orta Azııa departamentin ashyp, sonyń basshysy boldy.

Hangýk ýnıversıteti – Koreıada eń birinshi ashylǵan jáne eń kóp til oqytatyn sheteltaný ýnıversıteti. Hangýk ýnıversıteti oqytatyn til sany boıynsha álemde Máskeýdegi MGIMO men Parıjdegi Sorbonnadan keıin úshinshi orynda tur. Onyń fakýltetteri men mamandyqtary kóp, tarıh, ekonomıka, bıznes, medıa, tipti ınjınırıng bólimderi bar. Sol fakýltetter arasynan qazaq tiline qyzyqqan stýdentter bizdi tańdap keledi.

Koreıadaǵy aýdıtorııa men oqytý júıesi múldem basqa bolǵandyqtan, birinshi jumys istep kóreıin dep bardym. Sodan beri Hangýk ýnıversıtetinde 8 jyl jumys istep kelemin.

− Stýdentter qazaq tilin qandaı maqsatpen tańdaıdy? Til úıretý úshin qandaı utymdy tásilderdi qoldanasyz?

Koreıadaǵy ýnıversıtet júıesi amerıkalyq ýnıversıtetterge uqsaıdy. Stýdent bir fakýltetke kelip, 4-5 jyl bir departamentte otyrmaıdy. Olar qalaǵan kýrstaryn tańdap júrip oqıdy. Meniń tobymda mysaly óner fakýltetiniń, ınjınırıng, bıznes ne basqa da mamandyq stýdentteri bolýy múmkin. Olardyń mamandyqtary múldem basqa, biraq osy aımaqta jumys istegisi kelse, olar bizdiń departamentke keledi. Sol úshin bizdiń tilimizdi tańdaıdy. Mysaly, taý nemese munaı ınjeneri mamandyǵyndaǵy stýdent Qazaqstandaǵy munaı salasynda istegisi kelse, meniń sabaǵyma keledi. Al eger ol Afrıkadaǵy Nıgerııada isteımin dese, meniń áriptesim Djon professorǵa baryp, sýahılı tilin úırenedi. Stýdent óz ınjenerligin oqıdy, biraq óz tańdaýy boıynsha aımaqtyq/jergilikti tildi alady. Sonda ǵana tıimdi maman ıesi shyǵady. Sondyqtan, bizdiń departament Regional studies bólimine kiredi, ıaǵnı biz jergilikti erekshilikti biletin mamandardy ázirleımiz. Orta Azııataný mamandaryn da bizdiń departament daıyndaıdy.

Bizdiń departament aıtarlyqtaı úlken emes. Eń úlkeni árıne aǵylshyn tili departamenti, odan keıin arab, ıspan tilderi suranysqa ıe. Sebebi, ol tilderdiń sóıleýshileri óte kóp. Tutas Latyn Amerıkasy ıspan tilinde sóıleıdi nemese Arab elderiniń sany basym túsedi. Tipti orys departamentiniń 146 mln sóıleýshisi bar. Al qazaq tili 18 mıllıon adam úshin memlekettik til bolyp tabylady. Tıisinshe bizge keletin stýdentter de azyraq bolady. Biraq olar qazaq tilin tańdap kelip turǵan soń, biz úlken departamentterden kem oqytpaýymyz kerek. Halyqaralyq deńgeıden qalmaýǵa tyrysyp, aýdıo, vıdeo, tehnologııalar syndy barlyq múmkindikterdi qoldanamyz. Sondyqtan men birneshe adam bolsa da, qazaq tilin, Qazaqstandy jaqsy kóretin mamandy daıyndasam, eń úlken jetistigim osy dep bilemin. Ári qaraı da qazaqsha oqımyn dese, Qazaqstanǵa baryp oqýyn jalǵastyra alady. Al munda biz basqa elý shaqty tilderden qalyspaı, balalardyń Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyǵyn týdyrýymyz qajet. Bizdiń negizgi maqsatymyz sol dep oılaımyn.

Qazirgi semestr bizde onlaın bastaldy. Biraq qazannyń birinshi aptasynan aralas oqýǵa kóshemiz. Ol da biz úshin jańa format bolady, buryn ondaı tájirıbe eshkimde bolmaǵan. Til meńgerýdi nemese praktıkalyq zertteýdi qajet etetin toptar aýdıtorııada jumys isteı bastaıdy. Degenmen, Koreıa – tehnologııalardyń eli ǵoı. Kompıýter, kampýstaǵy jeli, platformalar, serverler, mýltımedıa bári qamtylǵan. Aýdıtorııaǵa kirip, emin-erkin jumys isteı berýge bolady. Jáne munda baıaý ınternet degen másele joq. 5G Wi-Fi kez kelgen jerde ustaıdy, kampýstyń óz bazalyq stantsııasy ornatylǵan, ýnıversıtette spýtnık arnalary bar. Sondyqtan stýdentterge kólemdi tapsyrmalardy, aýdıo/beıne, mýltımedıa faıldaryn jibere alamyz, olar da aýdıo men beıne úı tapsyrmalaryn jasap jiberedi. Mysaly ótken semestrde 1 kýrstaǵy stýdentterim úshin 80-ge jýyq shaǵyn vıdeo jasap, ınternetke júktegenmin. Ony balalar úıden ózderi ashyp oqydy. Arnaıy koreı aýdıtorııasyna arnalǵan qazaq tili kýrstary bolmaǵandyqtan, bárin ózimiz jasaımyz.





− Hangýkte qazaq tilin úıretetin neshe oqytýshy bar? Bir semestrde shamamen qansha stýdent oqytsasyzdar?

Men Hangýk ýnıversıtetindegi Qazaqstannan kelgen jalǵyz qazaq oqytýshymyn. Sosyn Koreıa azamattarynan taǵy úsh oqytýshy bar. Onyń birinshisi – departament basshysy, professor Son En Hýn, ol kezinde QazUÝ-dy támamdaǵan. Odan soń QazUÝ-da magıstratýra oqyǵan taǵy eki jas oqytýshymyz bar. Olar qazaq ádebıetinen jáne qazaq tilinen sabaq beredi. Tórteýmiz de Qazaqstanda bilim alǵanbyz.

Ótken semestrde qazaq tili kýrsynda 30-ǵa jýyq stýdent boldy. Osy semestrde de kórsetkish osyndaı bolar. Munda Ońtústik Koreıa halqynyń azaıyp bara jatqanyn eskerý kerek. Koreıa halqy azaıyp, Japonııadan keıingi qartaıyp jatqan elder qataryna kirdi. Mysaly talapkerlerge ýnıversıtetter beretin 520 myńdaı kvota orynǵa alǵash ret 490 myńdaı talapker ótinish berip jatyr. Sebebi, bala sany azaıdy, burynǵydaı balabaqshada kóp bala júrmeıdi, saldarynan mektepte de bala azaıady, mektepten ýnıversıtetke keletin stýdentter sany da tómendeıdi. Buryn 2010 jyldary bir oqý jylyna 50 shaqty stýdent qabyldaıtyn bolsaq, qazir 30-ǵa túsip otyr. Barlyq oqytý mekemeleri osy jaǵdaıǵa betpe-bet keldi. Damyǵan elderde paıda bolǵan osy úrdis Koreıada da oryn alyp otyr.

− Koreıada qazaq tilin úırengen túlekter qaıda jumysqa ornalasady? Qazaqstanǵa baratyndary kóp pe?

Bizdiń departamenttiń túlekteri - PhD dárejesin qorǵaǵan Baıan men magıstratýra bitirgen Ámir Qazaqstandaǵy Koreıa elshiliginde jumys istep júr. Bul – olardyń qazaqsha esimderi, mysaly Baıannyń koreı esimi – Chý Eń Mın, Ámirdiki – Pak Chúń Heń. Olar Hangýk ýnıversıtetinde qazaq tilinen oqyǵan. HUFS/Hangýk ýnıversıteti – shet tilderi ýnıversıteti bolǵandyqtan, negizgi pánder aǵylshynsha jáne koreıshe oqytylady. Sondyqtan, barlyq stýdentterimiz aǵylshynsha biledi. Koreıa – monoultty/monotildi el, munda barlyǵy ana tilinde sóıleıdi. Biraq bizdiń kóptegen stýdentter basqa da tilderdi úırenedi. Mysaly Ámir koreıshe, aǵylshynsha, qazaqsha, oryssha jáne japonsha sóıleıdi, Baıan – koreı, aǵylshyn, orys tilderin biledi, al qazaqshaǵa sýdaı.

Odan basqa kóptegen túlekter Koreıada qalady. Olar Ortalyq Azııamen bıznes jasaıtyn halyqaralyq kompanııalarda, fırmalarda jáne memlekettik qyzmette jumys isteıdi. Mysaly Qazaqstanǵa baılanysty jobalar bolsa nemese ómirlik máselelerdi sheshý kerek bolǵanda, bizdiń túlekter shaqyrtylady. Sebebi, bizdiń stýdentter tildi ǵana oqymaıdy, tarıh, saıasat, ekonomıka, bıznes, resmı qujattar syndy túrli kýrstardy alady. Ortalyq Azııanyń jalpy mádenıetin, mentalıtetin biledi, tildi ǵana emes, dildi de túsinedi.





− Koreıada qazaq tilin oqytýda oqýlyq máselesi bar ma? Máselen, aldymyzda latyn qarpine aýysý jospary tur. Sonda jańa oqýlyqtardy jetkizý kimniń mindeti bolmaq?

− Oqýlyqtar aýdıtorııaǵa baılanysty bolýy kerek. Qazaqstanda shyǵarylǵan oqýlyqtar keremet, biraq olar orystildi aýdıtorııaǵa jazylǵan. Sheteldik aýdıtorııaǵa arnalǵan aǵylshyn nusqasyndaǵy oqýlyqtar bar. Biraq olar Qazaqstanǵa kelgen aǵylshyntildilerge ne sheteldegi aǵylshyntildi aýdıtorııaǵa arnalǵan. Oqýlyq maqsatty aýdıtorııasyna saı bolýy kerek. Mysaly, Qazaqstandaǵy kez kelgen orystildige «dúken», «azyq-túlik», «nan», «kóshe» degen sózdi túsindirý qajet emes. Ol tildik ortanyń ishinde júr, kóptegen nárseni kúndelikti ómirden biledi. Bul – ekinshi til retinde oqytý metodıkasy. Al Reseıdegi orystarǵa bul sózder tańsyq, sondyqtan Reseıdegi orystilidi aýdıtorııaǵa basqasha oqýlyq daıyndaý kerek, onyń shetel tili retinde oqytatyn metodıkasy bolýy tıis. Sondyqtan, tildi aýdıtorııaǵa sáıkes oqytý kerek, sonda ǵana kerek nátıjege jete alamyz.

Qazaqstanda jasalǵan oqýlyqtar Koreıadaǵy aýdıtorııaǵa saı kelmeıdi jáne barǵan ýnıversıtetimde sol aýdıtorııaǵa sáıkes ózim jańa kýrs ázirleımin. Stýdentterge qaljyńdap aıtamyn: «Men qazaq tili pánin úıretpeımin, qazaq tilinde senderdi úıretemin» deımin. Sebebi til degen aýqymdy, tildiń bárin birden meńgere almaıdy, sondyqtan kezeń-kezeń boıynsha maqsatqa saı til qoldanysyn úıretý kerek. Mysaly, siz jýrnalıst bolsańyz, sizge arnalǵan kýrs bólek, zaýytta isteıtin ınjenerge bólek bolýy kerek. Jýrnalısti, programmısti nemese doktordy ártúrli oqytý kerek.

Árıne, latyn qarpine aýysýdy qoldaımyn, sony dáleldep kezinde birneshe maqala da jazǵanmyn. Sebebi, ol – halyqaralyq jazba júıesine aınalǵan. Halyqaralyq tilderdi biletin adamǵa qazirgi 42 áriptik kırıllıtsany úıretý qıyn. Salystyraıyn. Ózbek tilin oqytatyn professor áriptesim ekeýmiz tildik kýrstardy qatar bastaımyz. Sonda ózbektiń 26 áripten turatyn latyn álipbıin, jazýy men oqýyn stýdentter bir kúnde úırenip alady. Al men qazaqtildi 42 áriptik kırıllıtsany eki apta oqytamyn. Sebebi onyń jazýy basqa, aıtylymy jańa, ony oqýdy, qolmen jazýdy ári kompıýterde basýdy úıreýge biraz ýaqyt ketedi. Bul qazaq úshin koreıdiń hangyl jazýyn nemese japonnyń hıragana álipbıin úıregenmen birdeı. Al latyn qarpindegi basqa tilderdi stýdentter tez meńgerip alady.

Koreıadaǵy qazaq tiline arnalǵan eń úlken kásibı kitaphana bizdiń departamentte. Qazaqstanǵa baılanysty til, tarıh, ádebıet, mádenıet taqyryptarymen adamdar bizge keledi. Sebebi biz Qazaqstandaǵy jańa oqýlyqtardy, jańalyqtardy baqylap otyramyz jáne kitaptardy izdep, alyp turamyz. Elge barǵan saıyn kitap dúkenderi men baspalardy aralap, Koreıaǵa 15-20 keli artyq júkpen kelemiz. Ózekti ádebıetten qalmaýǵa tyrysamyz jáne ony kásibıliktiń bir kórinisi dep sanaımyz.





− Jalpy elimizdegi vedomstvolyq organdar, Til komıteti nemese Qazaq tili qaýymdastyqtary shet elderdegi qazaqtili oqytýshylaryna qaraılasyp tura ma? Naqty qandaı kómek kórsetedi?

Bir ret Qazaqstan halqy assambleıasy kómegimen stýdentterge qazaqsha kostıýmder aldyq. Bizdiń fakýltette «Gúlder» bı ansambli bar. Onda qyz-jigitterimiz qazaq bılerin bıleıdi, ózderi qoıady, qazaqsha bıleýdi úırenedi. Sosyn Seýlda bilim alyp jatqan qazaqstandyq stýdentter qazaqsha án-bı úıretip, kómektesip turdy.

Qazaqstannan delegatsııa kelgen saıyn buıymtaıymyzdy surasa, ylǵı oqytý materıaldaryn suraımyz. Meniń surap júrgenim – úlken beıne jáne kitap entsıklopedııalary. Odan keıin qazaq mádenıetiniń úlken entsıklopedııa jıyntyǵy shyqty. Sony ala almaı júrmiz. Búgingi suhbatta da osy máseleni aıtqym keledi. Mundaı kitaptar, oqýlyqtar, túrli entsıklopedııalar men oqytý mýltımedıa keshenderi bizge de kerek. Óz aqshamyzǵa alaıyq desek te, olar ashyq satylymǵa shyqpaı, tek qana ýnıversıtetterge bólinedi. Sondyqtan Til komıteti men Bilim komıtetine hat jazdyq. Onda kitaptar men oqýlyqtar, resýrstar bólinetin bilim berý mekemeleri men ýnıversıtetter tizimine bizdi de qosýdy suradyq. Biraq, áli kúnge deıin nátıje bolmady. Almatydaǵy Halyqaralyq qazaqtar qaýymdastyǵyna da barǵanmyn. Ázirge nátıjesin kútip otyrmyz.

Ótken jyly «Álemniń qandaı JOO-larynda qazaqtili oqytylady» degen materıal jasaǵymyz keldi. Biraq bizdiń resmı saýalǵa esh uıym jaýap bere almaı, mundaı tizimnińjoqtyǵyn aıtty. Sizder, ıaǵnı shet elderde qazaqtilin úıretetin oqytýshylar ózara baılanysyp turasyzdar ma?

Men de osyndaı resmı jarııalanǵan derekti izdep tappaǵanmyn. Sondyqtan, áriptestik jeli arqyly bir-birimizdi taýyp, izdep aralasyp júrmiz. Mysaly men Amerıkadan ketken soń, onda eki jas oqytýshy oqyp, jumys istedi. Olar Fulbright jobasymen sol jerde magıstratýralaryn bitirgen.

Berlınde belsendi áriptesimiz oqytýshy Gúlsim Masaqova bar. Ózi qazaqsha, nemisshe, aǵylshynsha, túrikshe, oryssha sóıleıdi. 2014 jyly ol Berlın ýnıversıtetiniń Orta Azııany zertteıtin ınstıtýtynda workshop uıymdastyryp, bizdi shaqyryp, basymyzdy qosty. Sol jerde biraz oqytýshymen tanystyq. Polshada jumys isteıtin erli-zaıypty oqytýshylar keldi. Majarstanda taǵy bir oqytýshy bar ekenin estidim. Odan keıin Qazaqstan men TMD elderiniń oqytýshylary keldi. Men Ońtústik Koreıadan bardym. Biz onda tájirıbelerimizdi ortaǵa saldyq, sóılestik-aqyldastyq, bárimiz úshin óte paıdaly shara bolǵan edi. Gúlsim hanymǵa rıza bolyp qalǵanbyz. Árıne osy salada isteıtin oqytýshylardy mundaı basqosýlarǵa jıirek jınaý kerek. Qazir, ókinishke oraı, sondaı sharalardy estimeı júrmin.





− Ońtústik Koreıada Ustazdar kúni qalaı atap ótedi? Jalpy malimderdiń qoǵamdaǵy orny qandaı?

Koreıada Muǵalimder kúni mamyr aıynda atap ótiledi. Bul kúni kóptegen stýdentter ustazdaryn quttyqtaıdy. Buryn oqyp ketken stýdentter quttyqtap keledi nemese habarlasady. Mysaly ótkende Koreıadaǵy merekede bir stýdentim habarlasty. Ózi áskerde júr eken. «Apaı, men qazir Seýlda emespin. Kele almaımyn. Biraq sizge syılyq jiberip otyrmyn» dep telefonyma QR-kod jiberdi. Osy kodty jaqyn jerdegi dúkende ashyp kórsetý kerek eken, satýshy maǵan bir shokolad berdi. Ony sýretke túsirip, ózine jiberdim, rahmet aıttym. Sondaı qyzyq oqıǵa boldy. Ózi áskerde júr, aqshasy sanaýly, biraq muǵalimniń qadirin túsinip, amalyn taýyp, bizdi quttyqtap jatqanyna rıza bolyp qalǵanmyn.

AQSh pen Ońtústik Koreıada ómir súrý deńgeıi basqa, sondyqtan ýnıversıtet oqytýshysynyń jalaqysy da sol deńgeıge sáıkes keledi. Koreıadaǵy qoǵamda oqytýshylar men dárigerler kóp oqıtyn, kóp eńbektenetin adamdar bolyp esepteledi. Ýnıversıtet muǵaliminiń sabaǵy ońaı emes, ári básekeden qalmaý úshin semestr saıyn jańalyqtardy úırenip júrýge týra keledi. Onlaın semınar men vorkshoptar uıymdastyrylady, bárinen ótip, kásibı deńgeıdi dáleldep turý kerek. Sondyqtan olardyń jalaqysyn ortashadan joǵary dep aıtýǵa bolady. Odan bólek, Koreıada medıtsınalyq saqtandyrý júıesi bar, muǵalimderdiń jeke óz zeınetaqy qory bar. Ýnıversıtet bizdi qyzmettik pátermen qamtamasyz etken. Osylaı kedergisiz jumys isteýge jaǵdaı jasalatynyna rızamyz.

Qazaqstandaǵy jas áriptesterińizge qandaı aqyl-keńes berer edińiz?

Shetelde jumys isteý ońaı emes, biraq qıyn bolǵanymen óte qyzyq. Qazaqstanda tabylmaıtyn tájirıbe jınaqtaýǵa bolady. Ol úshin bilimiń, kásibıligiń jetkilikti deńgeıden joǵary bolýy kerek. Qazaqstanda myńdaǵan qazaq tili mamandary bar. Biraq shetelde isteý úshin halyqaralyq deńgeıdegi jumys tiliń bolýy kerek. Sabaqty tıisti deńgeıde ótkizý úshin beıneklıpterdi ózim óndeýdi úırendim, vıdeoǵa qazaq sýbtıtryn ózim jasaı alamyn, aýdıokýrstardy da ózim jazyp júremin. Meniń aýdıtorııamdy menen jaqsy eshkim bilmeıdi, sondyqtan stýdentterime ne kerektigin ózim daıyndap berýim kerek. Kýrstyń mazmuny men metodıkasyn, formaty men tártibin ýnıversıtet bekitedi, biraq osy kýrsty qalaı ótkizýdi muǵalimniń ózi sheshedi, onyń nátıjesi de óz jaýapkershiliginde. Men biletin muǵalimder arasynda óz tilin kásibı túrde biletin jáne ádistemeler men tehnologııalardy qoldana biletin mamandar kóp. Bul salada básekelestik óte myqty, sondyqtan til, bilim, ádistemeler, tásilder, shyǵarmashylyq jumys kóp bolýy qajet. Tipti muǵalimdi Marsqa jiberse de, sol jerdegi marstyqtarǵa til úırete alýy kerek.

Sosyn jas muǵalimderge qyzyq bolsa, men aǵylshyn tilin oqýdy 45 jastan keıin bastaǵanmyn. Mektepte de, ýnıversıtette de nemis tilin oqydym. Kandıdattyq mınımýmdy da nemis tilinen tapsyrǵanmyn. Professor Fırman Amerıkada tájirıbe úırený múmkindigin aıtqanda aǵylshyn tilin oqı bastadym. Til muǵalimi bolǵan soń, ózime arnaıy baǵdarlama jasap aldym. Jarty jylda aǵylshyn tilimdi kerek deńgeıge shyǵaryp aldym. Amerıkada aǵylshyn tilinen qosymsha kýrs alyp, tańǵy 6-dan túngi 12-ge deıin ózimdi tildik ortaǵa salyp júrdim. Ár kezdesken adammen sóılesip júrdim, tyńdalym úshin kúni-túni teledıdar qosyp qoıatynmyn. Bul qazir til bilmeımin dep qorqyp otyrǵan muǵalimderge úlgi bolsa deımin. Іsteımin deseń, keregińe qol jetkize alasyń. Tek naqty maqsat qoıyp, kezeń-kezeńimen júre berý kerek.

Qazir de men Koreıada aǵylshyn tilinde jumys istep jatyrmyn. Mamandyǵymnan alystamaý úshin Qazaqstandaǵy konferentsııalarǵa únemi baramyn. Maqala jazamyn, pikirtalasqa qatysamyn, sebebi ár muǵalimniń erekshe tájirıbesi bolady, barlyǵymyz bólisýimiz qajet. Til oqytý ádistemesinen ózim biraz semınar, workshop ótkizemin. Sońǵy ret osy qysta Súleımen Demırel ýnıversıtetinde Nazarbaev ýnıversıtetiniń qatysýymen shetel tilin oqytý, jańa ádistemeleri, oqytýdyń jańa tásilderi men resýrstary, oqytý tehnologııalaryna arnalǵan úsh kúndik semınaryna aldyn ala jazylyp qoıdym. Ózim full professor bola tura sol kýrsqa jazylyp, oqyp shyqqanyma qýanyshtymyn. Sebebi ómir toqtamaı ózgerip jatyr, oqytý joldary kúnde jańarady, ózimnen jas myqty mamandar ósip kele jatyr, olardan kóp nárse úırenýge bolady. Óz biliktiligim bálkim, qazirge jetip tursa da, erteńge jeteri ekitalaı. Jyl saıyn túrli stýdenttermen kezigetin bolǵasyn, ózim de soǵan saı bolýym kerek. ıAǵnı, kásibı damýdyń shegi joq, únemi jańa dúnıelerdi úırenip otyrýymyz kerek. Sebebi, muǵalimdik is – ómir boıy úırenýdi talap etetin mamandyq.

– Mazmundy suhbatyńyz úshin rahmet! Taǵy da sizdi kásibı merekeńizben quttyqtaımyz!





Avtor Aıjan Serikjanqyzy
Basty sózder: Mádenıet, Bilim, Til,
Joǵary qaraı