Aýa raıy
Astana -16 °S
Almaty -3 °S
valıýta baǵamy
USD 421.58
EUR 496.83
RUB 5.53
CNY 62.20

Jarnama tili túzelmeı, min túzelmeıdi – Altynbek Ábdilmanov

2020 jyldyń 25 qazan 2020 13:20

ORAL. QazAqparat – Qaı qala bolsyn, túrli nysandardaǵy mańdaısha, jarnama jáne basqa kórneki aqparattyń saýatty jazylýy – asa mańyzdy másele. Batys Qazaqstan oblystyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Altynbek Ábdilmanov QazAqparat tilshisine bergen suhbatynda osylaı aıtty.

Onyń sózinshe, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly» Zańnyń 4-babynda memlekettik til qazaq tili ekendigi kórsetilgen.

Oǵan qosa, 21-bapta blankiler, mańdaıshalar, habarlandyrýlar, jarnamalar, preıskýranttar, baǵa kórsetkishteri, basqa da kórneki aqparattyń memlekettik tilde jáne orys tilinde jazylatyny aıtylǵan.

- Osy bap talaptarynyń oryndalýyn qadaǵalaý maqsatynda «Eýrazııa» zertteý ortalyǵymen (basshysy, fılosofııadan PhD doktor, M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń dotsenti Aıdarbek Aqbolatov) birlese otyryp, «Til ınspektsııasy» jobasy kóleminde Oral qalasynda túrli nysandaǵy mańdaıshalar men kórneki-aqparattyq materıaldardyń zańǵa saı jazylýyn únemi baqylaýǵa alyp, kemshilikterdiń joıylýyna atsalysyp kelemiz. «Saýatty jarnama – qala kórki» sharasy aıasynda da biraz jumystar atqaryldy», - deıdi A.Ábdilmanov.

Onyń sózine qaraǵanda, eriktiler tobymen birlese atqarylatyn jumys barysynda aldymen, kóshede kópshilikke usynylǵan kórneki aqparattyń mazmunyna, jazý tiline, saýattylyǵyna, zań talaptaryna sáıkestigine nazar aýdarylady. Eger nysanda tilge qatysty saýatsyzdyq, zań buzýshylyq oryn alsa, sýretke túsiriledi. Mekeme basshylyǵy atyna eskertý hat berilip, onda eki apta kóleminde jiberilgen kemshilikterdi túzetý suralady.





- Altynbek, túzetilmegen jaǵdaıda qandaı shara qoldanylady?

- Túzetý bolmaǵan jaǵdaıda hatty negizge ala otyryp, jergilikti ákimdikke másele egjeı-tegjeıli málimdeledi, ákimshilik is qozǵaý suralady. Bul tájirıbe BQO tilderdi damytý basqarmasynyń qoldaýymen oblystyq «Qazaq tili» qoǵamy tarapynan 2012 jyldan beri júrgizilip keledi. Bıyl da indetke qaramastan, jumys toqtaǵan joq. «Ashyq telefon jelisi» (vatsap) arqyly kórneki aqparat pen jarnamaǵa qatysty ádistemelik keńes te beriledi.

Bıylǵy mamyr aıynan bergi kezeńniń ózinde 300-den astam nysan jarnama men kórneki aqparatty qoldanýda, taratýda til týraly zańnyń baptaryn oryndaýǵa qatysty baqylaýǵa alyndy. Olardyń deni N.Nazarbaev, Ábilqaıyr han, Eýrazııa dańǵyldary, M.Sholohov, S.Shtyb, Qurmanǵazy, J.Moldaǵalıev, D.Nurpeıisova, Ǵ.Qurmanǵalıev, M.Mámetova sekildi kósheler men D.Qonaev, Qadyr Myrza Álı jáne 4, 5-shaǵynaýdandarda ornalasqan.

- Negizinen, qandaı kemshilikter jıi kezdesedi?

- Eń aldymen, memlekettik tilde jazba nusqasynyń múlde bolmaýy jıi oryn alady. Nysan ıeleri nemese qyzmetkerleriniń oıynsha, qazaq tilinde jazylsa, taýar ótpeıdi, mátin oqylmaıdy eken. Kópshiligi memlekettik tildegi jarnama mátininiń mindetti túrde bolýy kerek ekendigin, jalpy jarnama talabyn, mańdaısha men kórneki aqparattyń ornalasý retin bilmeıtin bolyp shyǵady. Memlekettik tildegi nusqanyń bolmaýymen qatar tehnıkalyq bezendirilýinde (túsi ketý, áriptiń túsip qalýy, durys oqylmaý, t.b.) qate ketedi, saýatsyz jazylyp, jónsiz aýdarylady ne ornalastyrý tártibin saqtamaıdy.

Bir ǵana Ábilqaıyr han dańǵylynda biz teksergen nysandardyń 90 paıyzynda kórneki aqparat pen jarnama tek orys tilinde ornalastyrylǵan bolyp shyqty. Atap aıtqanda, bul «Boldyrev», «Ponomarenko», «Prohorchýk», «Prochýhanova», «Kýlmaev», «Jıdenko» jáne basqa JK, «Ivýshka», «Altyn som», «Lantset» sekildi JShS-larǵa qatysty.

Orys tilinen tikeleı aýdarma jasaǵanda da qate kóp ketip jatady.

Jarnama men mańdaıshanyń kútimi men bezendirilýine, kórneki aqparattardyń ornalasýyna, onyń tiline ústirt, salǵyrt-salaq qaraıtyndar da tabylady. «Qazposhta» AQ №4 bólimshesi, «Haýlet» dúkeni, «Senokos» dúkeni jáne basqalardyń shaǵyn habarlama, aqparattardyń durys jazylýyna mán bermeıtindigi anyqtaldy.





- Sonda olar qandaı syltaý-sebepti alǵa tartady?

- Kórneki aqparattarmen tanysý barysynda túsindirý jumystaryn júrgizemiz. Sonyń negizgi bóligi zań talaptaryn tolyq bilmeýge qatysty bolyp keledi. Іskerlik orta adamdary jarnama materıaldarymen jumys jasaıtyn agenttikter bul máseleni nelikten eskertpeıdi, nege saýatsyz aýdarady degen ýáj aıtady. Máseleniń baıybyna boılasaq, jarnama daıyndaýshylar da buǵan jaýapty bolýy kerek sııaqty. Eger jarnama daıyndaýshylar til týraly zań talaptaryn basshylyqqa alsa, iskerlik orta áldeqaıda bilikti bolar ma edi degen oı týyndaıdy. Osy oraıda jergilikti bılik ókilderi de qoǵamǵa til týraly zańnyń negizgi baptaryn túsindirý, sonyń ishinde jeke kásipkerlerge jetkizý baǵytynda birqatar shara uıymdastyrǵany jón. Mysaly, rolıkter taratyp, mekeme zańgerleri arasynda semınarlar ótkizip, ákimshilik ister negizinde tájirıbe almasyp otyrsa, artyq bolmas edi. Memlekettik tilde taýar ataýlary tiziminiń tolyq emestigi, durys aýdarma sózdiginiń joqtyǵy da qolbaılaý bolýda. Bul rette iskerlik ortanyń ýáji de negizsiz emes.





Sonymen qatar memlekettik ıdeologııa tarapynan tilge baılanysty júıeli jumystar qolǵa alynýy kerek dep oılaımyz. Óıtkeni memlekettik til mártebesin túsinbeıtinder, ıaǵnı «Men nege qazaqsha jazýym kerek?», «Oryssha jazylsa, jetkilikti emes pe?», «Orys tili resmı til ǵoı» deıtinder jıi ushyrasady.

Qoryta aıtqanda, til týraly zań talaptaryn oryndamaý negizinen (95 paıyz) kórneki aqparat pen jarnama materıaldaryn memlekettik tilde jazbaýǵa qatysty bolyp otyr. Bul rette mekemelerge dástúrli túrde jáne indetke baılanysty elektrondy hat joldandy. Olardyń birazy qorytyndy shyǵardy, kópshiligi jumysymyzdy ýaqytsha toqtattyq (shyn máninde jabyq) deýmen nemese jarnamany alyp tastaýmen máseleni jyly jaýyp qoıýǵa tyrysyp otyr. Aıtalyq, «Kúzet», «KMS», «Suńqar» syndy kúzet mekemeleriniń japsyrma belgileri tek orys tilinde bolǵandyqtan, basshylaryna hat joldandy. Alaıda olar bul máseleni sheshýge asyǵar emes. Sondaı-aq «Master», «Azıza», «Zendrým», «Oral» qonaq úıi sekildi iri nysandardyń basshylaryna joldanǵan hattar da jaýapsyz qalyp otyr. Talapty oryndaýǵa qulyq tanytpaǵan mekemeler Oral qalasy ákimdiginiń nazaryna usynyldy. Ókinishke oraı, biz eskertý hat jazýdan artyq asa almaımyz. Nátıje mardymsyz deýge bolady. Kóbi qazaqsha jazýǵa qulyqsyz. Basqany aıtpaǵanda, qazaq azamattary basqaryp otyrǵan mekemelerdiń keıbiri tolyq oryssha jazyp qoıady. Sondyqtan jarnama tilin túzeý baǵytynda el kóleminde qosymsha zań tetikterin bekitip, yqpal etý kerek dep oılaımyn.








Avtor Eljan Eraly
Basty sózder: Zań, Qoǵam, Batys Qazaqstan oblysy, Aımaq,
Joǵary qaraı